Różne postawy człowieka wobec Boga. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Tezę, że dramat zestawia bunt i pokorę jako dwie drogi człowieka do Boga i wskazuje, która z nich prowadzi do prawdy.
• Dwa szczegółowo omówione przykłady - Konrad w Wielkiej Improwizacji i ksiądz Piotr w modlitwie oraz Widzeniu - a jako uzupełnienie trzecią postawę, na przykład ufność Ewy albo bluźnierstwo Jankowskiego.
• Kontekst biblijny lub literacki pokazujący inny wariant sporu człowieka z Bogiem oraz wniosek o tym, do czego prowadzi cierpienie: do buntu czy do głębszej wiary.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Wielka Improwizacja (scena II): Konrad, sam w celi, ogłasza się największym z poetów i żąda od Boga „rządu dusz”, by uszczęśliwić naród. Mówi „Nazywam się Milijon”, bo kocha i cierpi za miliony, oskarża Boga, że kieruje światem rozumem, nie miłością, i grozi bluźnierstwem. Gdy chce nazwać Boga carem, słowo dopowiada diabeł, a Konrad pada bez sił. Bunt z miłości, który przeradza się w pychę.
• Egzorcyzmy (scena III): ksiądz Piotr modli się nad omdlałym Konradem i wypędza z niego złego ducha, który przedstawia się wielu imionami i szydzi z księdza. Ksiądz prosi Boga o miłosierdzie dla grzesznika, a chóry anielskie proszą o przebaczenie pychy tego, kto cierpiał z miłości do narodu. Pokora jako siła ratująca buntownika.
• Modlitwa i Widzenie księdza Piotra (scena V): bernardyn leży krzyżem i mówi, że jest przed Bogiem „prochem i niczem”. Właśnie wtedy otrzymuje widzenie przyszłości: obraz Polski jak Chrystusa narodów i zapowiedź jej zmartwychwstania. Pokora zostaje nagrodzona poznaniem, którego pycha Konrada nie zdobyła.
• Widzenie Ewy (scena IV): młoda dziewczyna z domu pod Lwowem modli się za więźniów i za poetę, którego pieśni czytała, a we śnie widzi Matkę Boską z Dzieciątkiem i przemawiające róże. Postawa dziecięcej ufności - Bóg objawia się także temu, kto prosi za innych bez żadnych żądań.
• Pieśń Jankowskiego w celi (scena I): więzień drwi, że nie uwierzy w opiekę Jezusa i Maryi, dopóki car pozostaje bezkarny; Konrad przerywa mu i zabrania wymawiać święte imiona przy kielichach. Postawa bluźnierstwa z rozpaczy - i sygnał, że Konrad, choć potem sam się zbuntuje, nie jest niewierzący.
• Sen Senatora (scena VI, opcjonalnie): Nowosilcow nie zwraca się do Boga w ogóle - jego bóstwem jest car, a niebem łaska dworu; we śnie diabły sterują jego koszmarem i wywlekają z niego duszę na męki. Postawa człowieka, który Boga zastąpił władzą, dopełnia galerię i pokazuje, czym kończy się brak jakiejkolwiek relacji z sacrum.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst biblijnyPolecany

   Księga Hioba

   Hiob, człowiek sprawiedliwy dotknięty utratą dzieci, majątku i zdrowia, skarży się Bogu, żąda wyjaśnień i odrzuca łatwe tłumaczenia przyjaciół, ale nigdy nie zrywa więzi. Jak Konrad spiera się z Bogiem z powodu niezasłużonego cierpienia; różnica w tym, że Hiob wysłuchuje Boga i milknie w pokorze, a Konrad chce Bogu odebrać władzę.

2. Kontekst literacki

   Treny, Jan Kochanowski

   Po śmierci Urszulki poeta przechodzi od rozpaczy przez zwątpienie (Tren X z pytaniem, gdzie jest córka, Tren XI o cnocie jako fraszce) do pociechy w Trenie XIX, gdzie matka radzi ludzkie rzeczy ludzko znosić. Jedna osoba, kilka postaw wobec Boga w czasie - pokazuje, że bunt i pokora mogą być etapami tej samej drogi, jak u Konrada ocalonego przez księdza.

3. Kontekst literacki

   Dżuma, Albert Camus

   Doktor Rieux nie wierzy w Boga i walczy z zarazą bez nadziei na sens, ojciec Paneloux w kazaniach szuka w epidemii kary i próby, a po śmierci dziecka jego wiara staje się wiarą wbrew rozumowi. Zestawienie z Dziadami pokazuje trzecią postawę, nieobecną u Mickiewicza: bunt bez Boga, w którym cierpienie nie ma adresata.