Czym dla człowieka może być wolność? Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Tezę: wolność w dramacie jest równocześnie celem walki narodu, stanem ducha, którego nie odbiera więzienie, i pokusą, gdy staje się żądaniem mocy bez granic.
• Co najmniej trzy sceny z konkretami: solidarność i humor więźniów w celi, relacja o kibitkach i cenie wolności, Wielka Improwizacja jako pragnienie wolności absolutnej, ewentualnie Widzenie księdza Piotra.
• Kontekst biograficzny, filozoficzny lub literacki oraz wniosek o tym, że wolność to dla człowieka zarówno cel działania, jak i wewnętrzna postawa.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Cela w noc wigilijną (scena I): więźniowie mimo śledztwa i groźby Sybiru dzielą się jedzeniem, żartują (Frejend), śpiewają i spierają się o poezję; Tomasz proponuje, by starsi wzięli na siebie winę za młodszych. Ciała zamknięte, duch wolny - wolność jako niezłomność i solidarność w niewoli.
• Bajka Żegoty o ziarnie: Bóg dał ludziom ziarno, diabeł zakopał je w ziemi, a ono wzeszło i wydało plon. Więźniowie odczytują ją jako obraz własnego losu - uwięzienie nie niszczy wolności, lecz ją zasiewa na przyszłość.
• Relacja Sobolewskiego o kibitkach: uczniowie ze Żmudzi wywożeni na Sybir, Janczewski wołający z wozu, że Polska nie zginęła, i skatowany Wasilewski. Cena wolności politycznej i dowód, że pragnienia wolności nie odbiera się razem z ciałem.
• Pieśń Feliksa: więzień śpiewa, że nawet w kopalni na Sybirze będzie pracował dla cara - kując żelazo na topór dla niego. Wolność jako drwina z przemocy i wewnętrzny opór, którego kajdany nie sięgają.
• Wielka Improwizacja (scena II): Konrad żąda od Boga „rządu dusz”, chce władzy, by uszczęśliwić naród wbrew jego woli, i mówi „Nazywam się Milijon”. Wolność rozumiana jako moc bez granic - i granica, za którą wolność jednostki zamienia się w pychę i zagrożenie dla wolności innych.
• Widzenie księdza Piotra (scena V, opcjonalnie): cierpienie narodu ukazane jako droga krzyżowa prowadząca do zmartwychwstania, a zapowiedziany wskrzesiciel nazwany namiestnikiem wolności na ziemi. Wolność jako wartość religijna, dar wysłużony ofiarą, a nie tylko cel polityczny.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst mitologicznyPolecany

   Mit o Dedalu i Ikarze

   Ikar zachłystuje się dopiero co odzyskaną wolnością, zapomina o przestrodze ojca, wosk spajający pióra topnieje i chłopiec runie do morza. Zestaw to z Konradem - w pogoni za wolnością obaj działają pochopnie i tracą zdolność trzeźwego myślenia.

2. Kontekst biograficzny

   Proces filomatów i filaretów (1823-1824) oraz zesłanie Mickiewicza do Rosji

   Mickiewicz spędził pół roku w klasztorze bazylianów jako więzień śledczy, a potem został wysłany w głąb Rosji, gdzie mimo nadzoru pisał i tworzył. Jego biografia jest dowodem na tezę dramatu: wolność wewnętrzna i twórcza przetrwała utratę wolności osobistej, a doświadczenie więzienia stało się źródłem dzieła.

3. Kontekst filozoficzny

   Filozofia stoicka (Epiktet, Seneka, Marek Aureliusz)

   Stoicy uczyli, że wolność nie zależy od okoliczności, lecz od panowania nad własnymi sądami i pragnieniami; Epiktet, dawny niewolnik, uważał się za wolnego, a tyrana za niewolnika własnego strachu. Ten kontekst nazywa wprost to, co robią więźniowie w celi, i pozwala ocenić Senatora: człowiek na swobodzie, lecz zniewolony lękiem przed carem.

4. Kontekst literacki

   Inny świat, Gustaw Herling-Grudziński

   Więźniowie sowieckiego łagru w Jercewie walczą o zachowanie godności i człowieczeństwa w warunkach, które mają ich złamać: Kostylew opala sobie rękę, by nie pracować dla systemu, a narrator w epilogu odmawia rozgrzeszenia dawnego współwięźnia za cenę własnego sumienia. Sto lat po Dziadach ten sam problem: czy wolność ducha da się ocalić w niewoli i za jaką cenę.