Świat ducha a świat rozumu. Omów zagadnienie na podstawie Romantyczności Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Tezę o tym, jaki spór światopoglądowy toczy się w Romantyczności i po której stronie staje Mickiewicz oraz dlaczego.
• Analizę głosów ballady: przeżycia Karusi, reakcji ludu, słów Starca o „szkiełku i oku” oraz wypowiedzi narratora („czucie i wiara”, „miej serce i patrzaj w serce”), a także funkcji motta z Szekspira.
• Kontekst historycznoliteracki lub literacki oraz wniosek o tym, czy ballada odrzuca rozum, czy wskazuje jego granice.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Motto z Hamleta Szekspira: „Zdaje mi się, że widzę... gdzie? Przed oczyma duszy mojej” - słowa Hamleta o widzeniu zmarłego ojca. Mickiewicz zapowiada od razu, że chodzi o poznanie wewnętrzne, „oczyma duszy”, i wskazuje Szekspira jako patrona romantyków w sporze z klasykami.
• Karusia: w biały dzień, w miasteczku, dziewczyna widzi zmarłego przed dwoma laty Jasieńka, mówi do niego, boi się i tęskni zarazem, chce z nim odejść. Dla niej duch jest realny - świat ducha przeżywany, nie udowadniany. Cierpienie i miłość są tu drogą poznania.
• Lud: gromada otaczająca Karusię wierzy jej, modli się i powtarza, że Jasio musi być przy swojej Karusi. Prosta wiara ludu jest w balladzie sojusznikiem poety - to ludowa wizja świata, w której żywi i umarli współistnieją.
• Starzec: uczony patrzy przez „szkiełko i oko”, nic nie widzi i orzeka, że dziewczyna bredzi, a lud bluźni rozumowi. Reprezentuje racjonalizm oświecenia (aluzja do Jana Śniadeckiego, krytyka romantyków) - poznanie ograniczone do tego, co mierzalne.
• Narrator: staje po stronie dziewczyny i ludu - „czucie i wiara silniej mówi do mnie niż mędrca szkiełko i oko” - i zarzuca Starcowi, że zna „martwe prawdy”, a nie widzi cudów, oraz wzywa: „Miej serce i patrzaj w serce!”. To bezpośrednie wyłożenie programu romantycznego i puenta całego sporu.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Lalka, Bolesław Prus

   Wokulski, na co dzień racjonalny i rozważny kupiec, traci głowę dla Łęckiej i ujawnia swoją romantyczną naturę, a zawód miłosny uświadamia mu, jak zgubne bywa kierowanie się uczuciami. Zestaw to z Romantycznością - tam wygrywa czucie, w powieści pozytywistycznej zdrowy rozsądek.

2. Kontekst historycznoliteracki

   Spór klasyków z romantykami (Jan Śniadecki, Kazimierz Brodziński, Ballady i romanse 1822)

   Na początku XIX wieku klasycy warszawscy bronili rozumu, reguł i wzorów antycznych, a Jan Śniadecki w rozprawie O pismach klasycznych i romantycznych (1819) kpił z ludowych wierzeń i duchów; Brodziński i młodzi poeci widzieli w nich źródło prawdy o narodzie. Romantyczność jest głosem w tym realnym sporze - Starzec to portret klasyka, a narrator mówi za pokolenie Mickiewicza. Kontekst zamienia balladę z opowiastki w dokument przełomu epok.

3. Kontekst literacki

   Dziady cz. II, Adam Mickiewicz

   W ludowym obrzędzie dziadów żywi przywołują duchy zmarłych, a te przychodzą naprawdę i wygłaszają nauki moralne (nie ma zbawienia bez cierpienia, bez człowieczeństwa, bez wzajemności). Świat ducha jest tu realny i moralnie uporządkowany - dramat rozwija to, co ballada tylko postuluje: ludowa wiara zna prawdy niedostępne rozumowi. Oba utwory wyszły z tego samego programu.

4. Kontekst filozoficzny

   Racjonalizm i empiryzm oświecenia (Kartezjusz, Newton) a romantyczna filozofia uczucia

   Oświecenie uznawało za prawdziwe tylko to, co da się rozumowo dowieść lub zmierzyć - „szkiełko i oko” to metafora tej metody. Romantycy odpowiadali, że istnieją prawdy dostępne jedynie intuicji, wierze i sercu. Kontekst pozwala nazwać spór ballady językiem filozofii i pokazać, że Mickiewicz nie odrzuca nauki, lecz podważa jej roszczenie do wyłączności.