Losy młodzieży polskiej pod zaborami. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Wyraźną tezę rozstrzygającą, jak Mickiewicz przedstawia pokolenie młodych Polaków pod zaborami: jako ofiary represji, które mimo cierpienia zachowują godność i solidarność.
• Co najmniej trzy konkretne losy z dramatu: relację Sobolewskiego o wywózce studentów, historię Cichowskiego i sprawę Rollisona, każdy z podaniem, co się z bohaterem stało i co to pokazuje.
• Kontekst historyczny lub biograficzny (proces filomatów) albo literacki oraz wniosek o dokumentalno-symbolicznym wymiarze obrazu młodzieży.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Scena więzienna (klasztor bazylianów w Wilnie, noc wigilijna): więźniowie zbierają się w celi Konrada, dzielą się wieściami, żartują i śpiewają. Tomasz proponuje, by winę wszystkich wzięli na siebie on sam i kilku starszych, nieżonatych braci bez rodzin, po których zostanie najmniej płaczu, żeby ocalić młodszych. Solidarność i godność w niewoli.
• Relacja Jana Sobolewskiego: widział, jak z Wilna wywożono kibitkami na Sybir uczniów ze Żmudzi, wśród nich Janczewskiego, który wychudzony, ale wyprostowany woła z wozu „Jeszcze Polska nie zginęła”, i Wasilewskiego, skatowanego tak, że wnoszą go na kibitkę bezwładnego jak zdjętego z krzyża. Represje dotykają dzieci, a świadek nadaje im wymiar męczeństwa.
• Historia Cichowskiego opowiadana przez Adolfa w salonie warszawskim: młody, wesoły człowiek znika bez śladu, żona przez lata uznaje go za zmarłego, a on siedzi w tajnym więzieniu, gdzie nie pozwalają mu spać, karmią śledziami bez wody i poją opium. Wraca po latach jako wrak człowieka, który na każde pytanie odpowiada, że nic nie wie i nic nie powie. Obraz łamania człowieka przez system.
• Sprawa Rollisona: młody więzień skatowany podczas śledztwa, a jego ślepa matka błaga Senatora o litość dla syna. Nowosilcow udaje współczucie, a jednocześnie z Doktorem obmyśla, jak doprowadzić chłopca do wyskoczenia z okna. Pani Rollison wraca na bal z krzykiem, że syna wyrzucono z okna; ksiądz Piotr zapewnia, że chłopiec jeszcze żyje. Los młodego człowieka i cynizm władzy w jednej scenie.
• Kontrast z salonem warszawskim: przy stolikach towarzystwo rozmawia o balach u Senatora i lekceważy cierpienie, a grupa młodych przy drzwiach mówi o Cichowskim i o więźniach. Pokolenie młodych okazuje się sumieniem narodu, a starsze elity jego zepsutą skorupą (słowa Wysockiego o narodzie jak lawa).
• Pieśń Feliksa (opcjonalnie): więzień śpiewa żartobliwie, że nawet w kopalni na Sybirze będzie pracował dla cara - kując żelazo na topór. Humor i drwina jako forma oporu młodych wobec przemocy.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Syzyfowe prace, Stefan Żeromski

   Uczniowie gimnazjum w Klerykowie poddawani są rusyfikacji: Marcin Borowicz ulega jej, dopóki Bernard Zygier nie wyrecytuje na lekcji Reduty Ordona. Inny etap tych samych losów: nie więzienie i kibitki, lecz powolne odbieranie młodym języka i tożsamości - a mimo to bunt się rodzi.

2. Kontekst biograficzny

   Proces filomatów i filaretów w Wilnie (1823-1824) i zesłanie Mickiewicza do Rosji

   Mickiewicz sam był aresztowany, więziony w klasztorze bazylianów i skazany na wyjazd w głąb Rosji; śledztwo prowadził Nowosilcow. Dramat jest więc świadectwem uczestnika, a dedykacja poświęcona zmarłym współwięźniom i współwygnańcom (m.in. Janowi Sobolewskiemu) pokazuje, że postaci mają realne pierwowzory.

3. Kontekst historyczny

   Represje po powstaniu listopadowym (zsyłki na Sybir, konfiskaty, zamknięcie uniwersytetów w Warszawie i Wilnie)

   Dramat powstał w 1832 roku, po klęsce powstania, gdy tysiące młodych ludzi trafiło na zesłanie lub emigrację, a uniwersytety zamknięto. Losy wileńskiej młodzieży z 1823 roku okazały się zapowiedzią losu całego pokolenia - to uzasadnia uniwersalny wymiar obrazu.