Walka dobra ze złem o duszę ludzką. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Stanowisko, że los człowieka w dramacie rozgrywa się jednocześnie w planie ziemskim i metafizycznym, a dusza jest polem bitwy między pychą a pokorą, złem a dobrem.
• Trzy sceny omówione pod tezę: Prolog z duchami nad śpiącym Więźniem, Wielką Improwizację jako moment największego zagrożenia i egzorcyzmy księdza Piotra jako zwycięstwo dobra, z opcjonalnym kontrastem Snu Senatora.
• Kontekst biblijny lub literacki pokazujący inny obraz walki o duszę oraz wniosek o tym, że nawet szlachetny bunt może prowadzić ku złu, a ratunkiem jest pokora.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Prolog: w celi klasztoru bazylianów nad śpiącym Więźniem czuwają Anioł Stróż oraz duchy z prawej i z lewej strony, które spierają się o jego myśli i sny. Anioł wyrzuca mu, że nie słuchał dobrych podszeptów, i zapowiada, że z woli nieba został oddany w ręce wroga. Po przebudzeniu Więzień pisze na ścianie, że Gustaw umarł, a narodził się Konrad. Zapowiedź całego sporu o duszę.
• Wielka Improwizacja (scena II): Konrad w samotności rzuca Bogu wyzwanie - żąda władzy nad duszami, oskarża Go o rządzenie światem rozumem zamiast miłością i grozi bluźnierstwem; w tle odzywają się głosy z prawej i z lewej strony, a duch podpowiada mu słowa. Gdy chce nazwać Boga carem, słowo wypowiada szatan, a Konrad pada. Moment największego zagrożenia duszy: pycha otwiera drogę złu.
• Egzorcyzmy (scena III): ksiądz Piotr modli się nad Konradem i wypędza złego ducha, który mówi przez usta bohatera, przedstawia się wielu imionami i szydzi z księdza, a zmuszony do posłuszeństwa wyjawia sprawę Rollisona. Ksiądz prosi Boga o miłosierdzie dla grzesznika, biorąc jego winę na siebie, a aniołowie wstawiają się za Konradem, bo cierpiał z miłości do narodu. Zwycięstwo dobra przez pokorę.
• Sen Senatora (scena VI): o duszę Nowosilcowa nikt już nie walczy - diabły stoją nad jego łóżkiem, sterują jego snem o łasce i upadku, cieszą się jego udręką i traktują go jak swoją własność. Kontrast z Konradem: dusza oddana złu za życia, walka przegrana.
• Widzenie Ewy (scena IV): dziewczyna, która modli się za innych, śni o Matce Boskiej i mówiących różach, a aniołowie nad nią czuwają. Dusza, o którą zło nie ma jak walczyć - obraz czystości jako drugiego bieguna wobec Senatora.
• Noc Dziadów (scena IX, opcjonalnie): Guślarz i Kobieta widzą wśród duchów zjawę mężczyzny z raną na czole i w piersi, wiezionego kibitką na północ - ranę czoła zadał sam sobie, ranę piersi wróg. Ślad, że walka o duszę Konrada zostawiła piętno, choć skończyła się ocaleniem.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst biblijnyPolecany

   Księga Hioba

   Szatan zakłada się z Bogiem o wierność Hioba i otrzymuje zgodę, by go doświadczyć: sprawiedliwy traci dzieci, majątek i zdrowie, skarży się, ale nie przeklina Boga. Ten sam schemat próby i sporu o człowieka co w Prologu, gdzie duchy dobre i złe walczą o Więźnia; różnica w tym, że Konrad w próbie upada i potrzebuje cudzej modlitwy.

2. Kontekst literacki

   Faust, Johann Wolfgang Goethe

   Mefistofeles zakłada się z Bogiem o duszę Fausta i zawiera z nim pakt; uczony grzeszy i krzywdzi Małgorzatę, a jednak w finale zostaje ocalony, bo nigdy nie przestał dążyć. Jak Konrad, Faust jest buntownikiem ocalonym mimo win - to podobieństwo pokazuje romantyczną wiarę, że wielkie pragnienie usprawiedliwia człowieka przed Bogiem.

3. Kontekst kulturowy

   Średniowieczna psychomachia i moralitet (walka cnót z grzechami o duszę, np. Everyman)

   W moralitecie człowiek stoi między personifikacjami cnót i grzechów, a o jego los toczy się alegoryczny spór, jak w Prologu Dziadów z duchami po prawej i lewej stronie. Kontekst pokazuje, że Mickiewicz odnawia bardzo stary schemat; nowe jest to, że bohaterem nie jest każdy człowiek, lecz genialny indywidualista, a jego grzechem - pycha zrodzona z miłości.