Na czym polega ludowa sprawiedliwość? Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci ballad Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Odpowiedź na pytanie, na jakich zasadach opiera się sprawiedliwość ludowa w balladach: kto karze, za co i dlaczego kary nie da się uniknąć.
• Co najmniej dwie ballady omówione pod tezę, każda z nazwaną winą, nazwaną karą i wskazaniem, kto lub co ją wymierza.
• Kontekst pokazujący inne albo pokrewne rozumienie sprawiedliwości oraz wniosek o tym, co romantycy cenili w moralności ludu.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Lilie: żona zabija męża wracającego z wojny króla Bolesława, grzebie go w lesie i sadzi na grobie lilie, a potem szuka rady u pustelnika. Gdy przyjeżdżają bracia męża i obaj chcą ją poślubić, kobieta odkłada wybór, aż w cerkwi pojawia się duch zabitego, a świątynia zapada się pod ziemię wraz z ludźmi. Kara przychodzi mimo upływu lat i ukrycia zbrodni.
• Świtezianka: strzelec przysięga dziewczynie wierność, a ona ostrzega, że złamanie przysięgi ściągnie karę. Chwilę później kusi go w postaci pięknej nimfy z jeziora, młodzieniec ulega i rozpoznaje w niej tę samą dziewczynę. Wody Świtezi porywają go, a jego dusza ma przez tysiąc lat jęczeć pod modrzewiem - kara natychmiastowa, wymierzona przez świat natury.
• Świteź: na miejscu jeziora stało miasto, którego mieszkanki wolały zginąć niż wpaść w ręce najeźdźców, więc na ich prośbę Bóg zatopił gród, a je zamienił w kwiaty. Kto sięgnie po kwiat, umiera - tak giną napastnicy. Sprawiedliwość działa tu jak prawo natury: ochrona niewinnych i kara dla agresora.
• Rybka: pan porzuca uwiedzioną wieśniaczkę Krysię i żeni się z bogatą panną, a rozpaczająca dziewczyna rzuca się do wody i zostaje zamieniona w rybkę, która wciąż karmi swoje dziecko. Gdy niewierny pan z młodą żoną przychodzą nad jezioro, oboje zamieniają się w kamienie. Kara za krzywdę i zdradę słabszej.
• To lubię (opcjonalnie): dusza Maryli pokutuje sto lat na rozstajach za to, że za życia bawiła się uczuciami zakochanych i żadnego nie pokochała. Kara nie za czyn, lecz za oziębłość serca - ludowy kodeks ocenia także brak dobra.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Dziady cz. II, Adam Mickiewicz

   Obrzęd dziadów to ludowy trybunał: Widmo złego pana szarpią ptaki, którym za życia odmawiał chleba, a Zosia, która nie chciała nikogo pokochać, nie może dotknąć ziemi. Ten sam kodeks co w balladach - kara dopasowana do winy i wymierzana zza grobu - pokazany od strony pokuty, nie zbrodni.

2. Kontekst literacki

   Makbet, William Shakespeare

   Makbet zabija króla i pozornie unika kary, ale niszczy go sumienie: halucynacje, bezsenność, obłęd Lady Makbet, aż wreszcie ginie z ręki Makdufa. Kontrast: u Szekspira karę wymierza wnętrze człowieka i ludzka historia, w balladach wykonawcą wyroku są jezioro, piorun i duch zamordowanego.

3. Kontekst kulturowy

   Wierzenia ludowe i folklor słowiański (wiara w duchy, topielice, karę zza grobu)

   Ballady wyrastają z kultury, w której natura jest ożywiona i pamięta o krzywdzie, a dusza pokutuje za winy w miejscu zbrodni. Ten kontekst tłumaczy, dlaczego w świecie ludowym nie trzeba sądu: cały świat jest świadkiem i sędzią zarazem.