Postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborcy. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Tezę o tym, że Mickiewicz pokazuje społeczeństwo pod zaborami jako podzielone na tych, którzy walczą i cierpią, tych, którzy się przystosowują, i tych, którzy służą wrogowi.
• Trzy postawy z konkretnymi scenami: solidarność więźniów w celi, obojętność towarzystwa stolikowego w salonie warszawskim oraz serwilizm Doktora i Pelikana u boku Senatora.
• Kontekst historyczny (proces filomatów, represje Nowosilcowa) lub literacki oraz wniosek o tym, gdzie autor widzi siłę narodu i dlaczego.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Cela w klasztorze bazylianów (scena I): więźniowie w noc wigilijną dzielą się jedzeniem i wiadomościami, Tomasz proponuje, by starsi i samotni wzięli winę na siebie i ocalili młodszych, Frejend żartuje, Żegota opowiada bajkę o ziarnie, które diabeł zakopał, a ono wzeszło. Postawa oporu: solidarność, humor i godność mimo represji.
• Relacja Sobolewskiego o wywózce studentów ze Żmudzi: Janczewski wołający z kibitki „Jeszcze Polska nie zginęła”, skatowany Wasilewski, tłum, który patrzy w milczeniu. Męczeństwo młodych jako najwyższa forma postawy wobec zaborcy - i lud, który współczuje, ale ze strachu przed carem milczy.
• Salon warszawski (scena VII): przy stolikach damy, Kamerjunkier, literaci i Generał rozmawiają po francusku o balach u Senatora i żałują, że wyjechał, bo dobrze się bawili; literaci uważają, że o współczesnym cierpieniu nie da się pisać poezji. Przy drzwiach młodzi (Adolf, Wysocki, Niemojewski) mówią o Cichowskim, a Wysocki porównuje naród do lawy: zimnej skorupy i wewnętrznego ognia. Obojętność i konformizm elit wobec pamięci młodych.
• Otoczenie Senatora (scena VIII, Wilno): Doktor i Pelikan, Polacy, rywalizują o łaskę Nowosilcowa, donoszą i podsuwają pomysły na nowe śledztwa; Doktor radzi Senatorowi, jak postąpić z Rollisonem. W finale sceny Doktora zabija piorun, który stapia carskie ruble w jego biurku - kara za serwilizm. Postawa najniższa: służba zaborcy dla kariery.
• Ksiądz Piotr wobec Senatora: skromny bernardyn nie kłania się władzy, odmawia wskazania, kto mu mówił o więźniach, zapowiada karę i mimo gróźb oraz poniżenia zachowuje spokój, a jego przepowiednia spełnia się jeszcze tego wieczora - Doktora zabija piorun, Bajkowowi zakonnik zapowiada ten sam los. Trzecia droga: opór moralny bez broni, oparty na wierze.
• Ustęp, Do przyjaciół Moskali (opcjonalnie): Mickiewicz odróżnia carski system od Rosjan, którzy sami cierpią pod jego jarzmem. Postawa wobec zaborcy nie oznacza nienawiści do narodu rosyjskiego - to ważne doprecyzowanie tezy.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Wesele, Stanisław Wyspiański

   Gospodarz to patriota i jeden z niewielu inteligentów, którzy dostrzegali potencjał chłopstwa, a mimo to z obawy przed odpowiedzialnością nie stawił się na spotkanie z Wernyhorą i zaprzepaścił szansę na niepodległość. Zestaw tę postawę pośrednią z dwoma obozami salonu warszawskiego.

2. Kontekst historyczny

   Proces filomatów i filaretów w Wilnie (1823-1824) oraz represje Nowosilcowa

   Nowosilcow prowadził w Wilnie śledztwo przeciw tajnym stowarzyszeniom studenckim: ponad stu młodych ludzi aresztowano, część zesłano w głąb Rosji, a przy śledztwie gorliwie pomagali polscy urzędnicy uniwersytetu, wśród nich Wacław Pelikan i doktor August Bécu, pierwowzory Pelikana i Doktora. Kontekst dowodzi, że podział narodu w dramacie nie jest literacką przesadą.

3. Kontekst literacki

   Pan Tadeusz, Adam Mickiewicz

   Major Płut, Polak w rosyjskim mundurze, jest brutalny i cyniczny wobec rodaków, a rosyjski kapitan Ryków zachowuje przyzwoitość; Jacek Soplica jako ksiądz Robak przygotowuje powstanie na Litwie. Ten sam podział postaw co w Dziadach, pokazany w Soplicowie: zdrada rodaka boli bardziej niż wróg.

4. Kontekst literacki

   Syzyfowe prace, Stefan Żeromski

   Wobec rusyfikacji w Klerykowie uczniowie zachowują się różnie: część chodzi na wieczory literatury rosyjskiej i donosi, Marcin Borowicz przez lata ulega, a Bernard Zygier recytuje zakazaną Redutę Ordona i budzi w kolegach polskość. Postawy podległości, przystosowania i buntu w skali szkoły - jak w skali narodu u Mickiewicza.