Jakie prawdy o człowieku ujawniają jego sny albo widzenia? Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Jasno postawioną tezę, że sny i widzenia w dramacie odsłaniają ukrytą prawdę o człowieku - stan jego sumienia, pychę lub pokorę - i dlatego wartościują bohaterów.
• Co najmniej dwie kontrastowe sceny wizyjne omówione pod tezę, najlepiej Widzenie księdza Piotra i Sen Senatora, z odpowiedzią, co każda z nich ujawnia o śniącym.
• Kontekst literacki lub kulturowy, w którym sen jest głosem sumienia albo lęku, oraz wniosek o funkcji snu jako zwierciadła wnętrza człowieka.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Widzenie księdza Piotra (scena V): pokorny bernardyn, leżąc krzyżem, widzi drogi, którymi wywożą na północ polską młodzież, tajemniczego wskrzesiciela o imieniu „czterdzieści i cztery”, a potem Polskę jako Chrystusa narodów: sąd, krzyż z trzech ludów i wstąpienie narodu do nieba. Prawda ujawniona: sens cierpienia jest dostępny temu, kto uznał własną nicość przed Bogiem.
• Sen Senatora (scena VI): Nowosilcow śni, że car przysłał mu pismo z awansem, pieniędzmi i orderem, dworacy zazdroszczą mu i kłaniają się, po czym car spogląda na niego chłodno, wszyscy odwracają się i wybuchają śmiechem, a Senator czuje, że umiera w pogardzie. Nad jego łóżkiem diabły cieszą się jego udręką. Prawda ujawniona: człowiek bez sumienia, dla którego jedyną miarą wartości jest łaska władcy, a jedynym piekłem jej utrata.
• Prolog: nad śpiącym Więźniem (Gustawem) ścierają się Anioł Stróż oraz duchy z prawej i z lewej strony; anioł wyrzuca mu, że za dnia nie słuchał podszeptów dobra, i zapowiada, że został wydany w ręce wroga z woli nieba. Po przebudzeniu Więzień rozmyśla o tym, czym jest sen dla duszy, i pisze na ścianie, że umarł Gustaw, a narodził się Konrad. Prawda ujawniona: przemiana bohatera dokonuje się we śnie, poza kontrolą rozumu.
• Widzenie Ewy (scena IV): dziewczyna zasypia po modlitwie za więźniów i za poetę, którego pieśni czytała; we śnie ofiarowuje wianek róż Matce Boskiej, a róża przemawia i prosi, by wzięła ją na serce. Prawda ujawniona: czystość i bezinteresowna miłość otwierają na łaskę - sen nagradza, nie demaskuje.
• Mała Improwizacja (scena I, opcjonalnie): Konrad w natchnieniu widzi siebie jako orła, który chce ogarnąć wzrokiem przyszłość narodu, ale drogę zasłania mu czarny kruk i wizja się urywa. Prawda ujawniona: pycha poznawcza bohatera ma granicę, której nawet natchnienie nie przekroczy.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Zbrodnia i kara, Fiodor Dostojewski

   Przed zbrodnią Raskolnikow śni o chłopcu, który patrzy, jak pijani chłopi zabijają konia - sen ujawnia jego współczucie i lęk przed przemocą, wbrew teorii, którą głosi. Po zabójstwie śni, że ponownie uderza lichwiarkę, a ta śmieje się. Podobnie jak Sen Senatora, sny odsłaniają prawdę o człowieku, której on sam nie chce przyjąć.

2. Kontekst literacki

   Makbet, William Shakespeare

   Makbet przed zabójstwem widzi zjawę sztyletu, po zbrodni ducha Banka na uczcie, a Lady Makbet chodzi we śnie i zmywa z rąk niewidoczną krew. Wizje i sen mówią prawdę, którą bohaterowie chcą ukryć: sumienie nie daje się uciszyć. Jak u Mickiewicza sen zdziera maskę, ale u Szekspira nie ma widzenia nagradzającego - tylko demaskujące.

3. Kontekst kulturowy

   Psychoanaliza Zygmunta Freuda (sen jako droga do nieświadomości)

   Dla Freuda sen jest zaszyfrowanym spełnieniem ukrytych pragnień i lęków, więc analiza snu prowadzi do prawdy, której człowiek na jawie sobie nie uświadamia. Ten kontekst pozwala odczytać Sen Senatora niemal jak przypadek kliniczny: pragnienie łaski i lęk przed upadkiem. Różnica: Mickiewicz wierzy też w widzenia zsyłane z góry, nauka nie.