Wady ludzkie w krzywym zwierciadle satyry. Omów zagadnienie na podstawie znanej Ci satyry Ignacego Krasickiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Rozstrzygnięcie, po co satyra wyolbrzymia i ośmiesza wady oraz jaki cel stawia sobie Krasicki jako pisarz oświecenia.
• Analizę wybranej satyry (najlepiej Pijaństwa): przedstawienie wady na konkretnych sytuacjach oraz omówienie co najmniej dwóch środków satyrycznych - ironii, kontrastu, komizmu, puenty.
• Kontekst pokazujący inny sposób piętnowania wad lub program epoki oraz wniosek o tym, czy śmiech może naprawiać człowieka.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Kompozycja Pijaństwa: satyra ma formę rozmowy dwóch szlachciców - jeden skarży się na ból głowy po wczorajszym piciu i opowiada, jak do tego doszło, drugi wygłasza pochwałę trzeźwości. Krasicki oddaje głos samemu pijącemu, więc wada ośmiesza się sama - to podstawowy chwyt krzywego zwierciadła.
• Mechanizm szukania pretekstów: bohater pił na imieninach żony, bo wypadało ugościć gości, nazajutrz na kaca, potem z sąsiadami, którzy wpadli z wizytą, „dla zdrowia” i na trzeźwienie - każda okazja jest usprawiedliwieniem. Wyliczenie pretekstów wyolbrzymia wadę i pokazuje jej mechanizm: pijak zawsze znajdzie powód.
• Skutki picia: pijacka dyskusja o sprawach publicznych i wojnach kończy się kłótnią i bitką, a bohaterowi zostaje ból głowy i wstyd. Komizm sytuacyjny i kontrast między pozorami poważnej debaty a jej finałem ośmieszają szlachecki obyczaj, nie tylko jednostkę.
• Pochwała trzeźwości: drugi rozmówca argumentuje rozumowo - pijaństwo odbiera człowiekowi rozum, zdrowie i majątek, poniża go poniżej zwierząt, które piją tylko z pragnienia; człowiek rozumny powinien znać miarę. To głos oświeceniowego rozsądku, wprowadzony po to, by tym mocniej zadziałał kontrast z puentą.
• Puenta: pijak przyznaje rację rozmówcy, żegna się, a na pytanie „Gdzie idziesz?” odpowiada: „Napiję się wódki”. Ironia obnaża słabość ludzkiej woli - rozumne argumenty nie zmieniają nawyku. To kluczowy moment satyry: śmiech czytelnika jest zarazem rozpoznaniem własnej słabości.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Żona modna, Ignacy Krasicki

   Pan Piotr opowiada, jak ożenił się dla posagu (cztery wioski) z damą zapatrzoną w cudzoziemską modę, która przemeblowuje dwór, zakłada modny ogród, sprowadza kucharza i trwoni majątek na stroje i przyjęcia. Druga satyra tego samego autora pokazuje powtarzalność metody: monolog bohatera, który sam się kompromituje, wyliczenia, kontrast wsi i salonu - a przy tym Krasicki ośmiesza obie strony: modną żonę i męża, który ożenił się dla pieniędzy.

2. Kontekst literacki

   Skąpiec, Molier

   Molier wyolbrzymia skąpstwo Harpagona do granic absurdu - bohater po kradzieży szkatułki chwyta za rękę samego siebie, żałuje jedzenia gościom, a pieniądze kocha bardziej niż dzieci. Ten sam mechanizm krzywego zwierciadła i ten sam cel co u Krasickiego: śmiech ma pokazać, jak wada niszczy człowieka i rodzinę; różnica gatunku (komedia sceniczna zamiast wierszowanego dialogu) pozwala porównać środki ośmieszania.

3. Kontekst historycznoliteracki

   Dydaktyzm literatury oświecenia (Monitor, hasło „bawiąc uczyć”)

   Oświecenie wierzyło, że człowieka można naprawić rozumem, a literatura ma wychowywać: czasopismo Monitor, Komisja Edukacji Narodowej i twórczość Krasickiego (bajki, satyry, Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki) służyły reformie obyczajów szlacheckich. Kontekst wyjaśnia, dlaczego satyra ośmiesza, a nie potępia: śmiech miał być skuteczniejszym narzędziem poprawy niż kazanie.