Człowiek wobec przeznaczenia. Omów zagadnienie na podstawie Antygony Sofoklesa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Tezę, która od razu mówi, ile w losie bohaterów Antygony zależy od przeznaczenia, a ile od ich własnych wyborów i postawy.
• Konkretne przykłady z dramatu: klątwę rodu Edypa i świadomą decyzję Antygony, kontrastujące zachowanie Kreona oraz finał jako wypełnienie przeznaczenia.
• Kontekst pokazujący inne ujęcie relacji człowieka i losu oraz wniosek o tym, czy człowiek jest wolny wobec przeznaczenia.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Klątwa rodu Labdakidów: Antygona jest córką Edypa, który nieświadomie zabił ojca i poślubił matkę; jej bracia zginęli w bratobójczej walce, a chór przypomina, że nieszczęścia tego rodu przechodzą z pokolenia na pokolenie. Przeznaczenie działa tu niezależnie od woli bohaterki - to fundament tematu.
• Świadomy wybór Antygony: bohaterka wie, że za pochowanie Polinejkesa grozi śmierć, i mimo to działa, a schwytana nie zaprzecza ani nie prosi o litość. Nie ucieka przed losem, lecz sama go wybiera - przeznaczenie i wolna wola spotykają się w jednym czynie, co daje jej godność.
• Lament Antygony przed śmiercią: prowadzona do grobowca skarży się, że umiera niezamężna, bez dzieci i bez płaczu bliskich, i wspomina przeklęte małżeństwo rodziców. Pokazuje, że przyjęcie losu nie oznacza obojętności - bohaterka cierpi, ale nie cofa decyzji.
• Kreon jako kontrprzykład: władca lekceważy ostrzeżenia Hajmona i Tejrezjasza, przekonany, że jego wola jest prawem; gdy w końcu ustępuje, jest za późno - traci syna i żonę. Jego postawa wobec przeznaczenia to pycha, a klęska pokazuje, że człowiek nie może narzucić swojej woli porządkowi wyższemu.
• Pieśni chóru: chór komentuje losy rodu Edypa, sławi potęgę człowieka i zarazem przypomina o jego bezsilności wobec bogów, a w finale wyprowadza morał o rozwadze i karze za pychę. To głos, który wprost formułuje grecką wizję człowieka wobec przeznaczenia - wskaż go, nawet jeśli nie cytujesz.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst mitologicznyPolecany

   Mit o rodzie Labdakidów (klątwa Lajosa i losy Edypa)

   Lajos uwiódł kiedyś chłopca, a ojciec chłopca przeklął za to cały ród: Edyp zabija ojca, żeni się z własną matką Jokastą, po odkryciu prawdy oślepia się i idzie na wygnanie. Pokaż, że Labdakidzi próbowali oszukać fatum, a mimo to sami ściągali katastrofę - tak jak Antygona.

2. Kontekst literacki

   Król Edyp, Sofokles

   Edyp, ostrzeżony wyrocznią, że zabije ojca i poślubi matkę, ucieka z Koryntu, by tego uniknąć - i właśnie w drodze zabija Lajosa, a w Tebach żeni się z Jokastą. Kontekst pokazuje drugą twarz przeznaczenia w tym samym rodzie: ucieczka przed losem prowadzi do jego wypełnienia, a wielkość Edypa polega na tym, że sam dochodzi prawdy i sam się karze, oślepiając się.

3. Kontekst filozoficzny

   Grecka koncepcja fatum i tragizmu (Arystoteles, Poetyka)

   Grecy wierzyli, że nad człowiekiem stoi moira - nieodwołalny przydział losu, a tragedia według Arystotelesa ma pokazać szlachetnego bohatera, który ponosi klęskę przez winę tragiczną, budząc litość i trwogę. Ten kontekst pozwala nazwać mechanizm losu Antygony i Kreona językiem epoki, a nie tylko go opisać.

4. Kontekst literacki

   Makbet, William Szekspir

   Wiedźmy przepowiadają Makbetowi koronę, ale nie każą mu zabijać - do zbrodni popychają go własna ambicja i namowy Lady Makbet, a po kolejne przepowiednie sam wraca do wiedźm. Kontrast z Antygoną: u Sofoklesa los jest dany z góry, a wolność dotyczy tylko postawy; u Szekspira przeznaczenie okazuje się pokusą, a człowiek sam buduje własny los i sam za niego odpowiada.