Prawa boskie a prawa ludzkie. Omów zagadnienie na podstawie Antygony Sofoklesa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Wyraźną tezę rozstrzygającą, który porządek okazuje się nadrzędny w tragedii Sofoklesa i dlaczego zderzenie obu prowadzi do katastrofy.
• Racje obu stron zrekonstruowane z konkretnych scen: decyzję i argumenty Antygony w sporze z Kreonem, uzasadnienie zakazu przez Kreona oraz finał z ostrzeżeniem Tejrezjasza i śmiercią bliskich władcy.
• Kontekst z innej tradycji lub epoki, w którym prawo Boże lub moralne stawiane jest ponad ludzkim, oraz wniosek o granicach prawa stanowionego.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Zakaz Kreona: po bratobójczej walce Eteoklesa i Polinejkesa o władzę w Tebach nowy władca Kreon nakazuje uroczysty pogrzeb Eteoklesa, a ciało Polinejkesa, który przyprowadził obce wojsko, każe zostawić bez pochówku na pastwę ptaków i psów. Prawo ludzkie: kara dla zdrajcy i sygnał dla wspólnoty, że państwo stoi ponad więzami rodzinnymi.
• Decyzja Antygony i postawa Ismeny: Antygona postanawia pogrzebać brata mimo zakazu i prosi siostrę o pomoc; Ismena odmawia, tłumacząc, że kobiety nie mogą walczyć z władzą. Antygona sama odprawia obrządek, posypując ciało ziemią. Kontrast dwóch reakcji na niesprawiedliwe prawo: bunt w imię norm wyższych i posłuszeństwo ze strachu.
• Spór Antygony z Kreonem: schwytana bohaterka nie zaprzecza, lecz oświadcza, że zakaz władcy nie może unieważnić niepisanych praw bogów, które trwają od wieków. Kreon widzi w tym zamach na swój autorytet i skazuje ją na śmierć. Centralna scena tematu - oba porządki nazwane wprost przez ich reprezentantów.
• Hajmon i Tejrezjasz: syn Kreona przekonuje ojca, że Teby stoją po stronie Antygony, a wieszczek Tejrezjasz ostrzega, że bogowie odrzucają ofiary miasta, bo bezczeszczenie zmarłego łamie ich prawo. Kreon ustępuje zbyt późno. Głosy rozsądku i głos bogów pokazują, że prawo ludzkie straciło uzasadnienie.
• Finał: Antygona odbiera sobie życie w grocie, Hajmon zabija się przy jej ciele, żona Kreona Eurydyka popełnia samobójstwo, a władca zostaje sam, uznając własną winę. Tragedia rozstrzyga spór: prawo ludzkie, które zlekceważyło boskie, niszczy tego, kto je ustanowił.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Kamienie na szaniec, Aleksander Kamiński

   Rudy, Alek i Zośka konspirują przeciw Niemcom, szpiegują ich, a czasem zabijają, czyli łamią piąte przykazanie, bo prawo ludzkie nie zna litości dla wrogów ojczyzny. Pokaż, że to odwrócony dylemat Antygony: tutaj prawo ludzkie każe wystąpić przeciwko boskiemu.

2. Kontekst biblijny

   Biblia: Dekalog i Apostołowie przed Sanhedrynem (Dzieje Apostolskie)

   Dekalog jest prawem nadanym przez Boga, którego żaden władca nie może zmienić, a Piotr i apostołowie, gdy Sanhedryn zakazuje im nauczania, odpowiadają: „Trzeba bardziej słuchać Boga niż ludzi”. To ta sama logika, którą Kreonowi wykłada Antygona: prawo ludzkie sprzeczne z Bożym nie obowiązuje sumienia, nawet gdy grozi za to kara.

3. Kontekst filozoficzny

   Koncepcja prawa naturalnego (Arystoteles, św. Tomasz z Akwinu)

   Antygona, powołująca się na niepisane, odwieczne prawa, stała się w filozofii pierwowzorem idei prawa naturalnego: istnieją normy wcześniejsze niż państwo, a ustawa, która je łamie, jest bezprawiem. Kontekst pozwala nazwać spór Antygony i Kreona językiem etyki i wyjaśnić, dlaczego od antyku po współczesność sądzi się władców za „legalne” zbrodnie.

4. Kontekst literacki

   Dziady cz. III, Adam Mickiewicz

   Senator Nowosilcow w imię prawa carskiego więzi i torturuje wileńską młodzież, a prawo państwa staje się narzędziem tyranii; przeciw niemu stoi porządek boski, którego strzeże ksiądz Piotr, i sumienie więźniów. Podobieństwo do Kreona: władza utożsamia własną wolę z prawem; różnica: u Sofoklesa władca ma początkowo swoje racje, u Mickiewicza jest ich pozbawiony od początku.