Motyw cierpiącej matki. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Lamentu świętokrzyskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Rozstrzygnięcie, jak Lament świętokrzyski ukazuje cierpienie matki i dlaczego uczłowieczenie Maryi czyni je uniwersalnym.
• Analizę co najmniej trzech elementów tekstu: apostrof do kolejnych adresatów (syn, Gabriel, inne matki, ludzie), fizycznych, bezradnych pragnień Maryi oraz kontrastu między obietnicą zwiastowania a sceną pod krzyżem.
• Kontekst pokazujący cierpienie rodzica w innej epoce lub w sztuce oraz wniosek o ponadczasowości bólu po stracie dziecka.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Sytuacja liryczna i apostrofa do ludzi: utwór (znany też jako Żale Matki Boskiej pod krzyżem, XV wiek) otwiera zwrot „Posłuchajcie, bracia miła” - Maryja prosi słuchaczy o współczucie i chce opowiedzieć o swojej krwawej męce. Od początku mówi jak człowiek do ludzi, nie jak święta z ołtarza.
• Zwrot do syna: Maryja nazywa Jezusa „Synku miły i wybrany”, prosi, by dzielił z nią swoje rany i przemówił do matki, skarży się, że jego głowa krzywo wisi, a ona nie może jej podtrzymać, otrzeć krwi ani podać picia, gdy o nie woła. Cielesne, bezradne pragnienia pokazują cierpienie przez konkret - to najbardziej ludzki fragment tekstu.
• Wyrzut wobec Gabriela: Maryja przypomina archaniołowi zwiastowanie i pyta, gdzie jest radość, którą jej obiecywał, skoro teraz widzi tylko smutek i krew. Kontrast między obietnicą a rzeczywistością wyraża ból zawiedzionej nadziei, a śmiałość wyrzutu wobec posłańca Boga podkreśla desperację matki.
• Apostrofa do innych matek: Maryja prosi, by modliły się do Boga, aby nigdy nie musiały patrzeć na to, co ona - na śmierć własnego dziecka. Przez ten zwrot jej cierpienie staje się doświadczeniem każdej matki i zyskuje wymiar uniwersalny, co jest sednem tematu.
• Forma wypowiedzi: monolog liryczny (tzw. plankt, czyli lament), zdrobnienia („synku”), wyliczenia i powtórzenia, prosty, codzienny język. Środki te odzierają scenę z majestatu i przybliżają ją odbiorcy - warto je nazwać, bo komisja ocenia także analizę formy.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Elegia o chłopcu polskim, Krzysztof Kamil Baczyński

   Wiersz jest zwrotem matki do syna zabitego na wojnie: mówi mu o tym, co zrobili z nim ludzie („oddzielili cię, syneczku, od snów”), i kończy pytaniem, czy zginął od kuli, czy pękło mu serce. Zdrobnienie „syneczku”, ton kołysanki i bezradność wobec śmierci dziecka bezpośrednio przywołują Lament - kontekst dowodzi, że motyw matki bolejącej przetrwał od średniowiecza do XX wieku.

2. Kontekst literacki

   Treny, Jan Kochanowski

   Ojciec po śmierci Urszulki przechodzi drogę od rozpaczy (pustka domu w Trenie VIII, pytania o los duszy dziecka w Trenie X) do pocieszenia (Tren XIX). Podobieństwo: rodzic mówi o stracie dziecka własnym głosem, konkretnie i bez patosu; różnica: Kochanowski znajduje ukojenie w rozumie i wierze, Maryja w Lamencie pozostaje w samym środku bólu, bez pocieszenia.

3. Kontekst kulturowy

   Motyw piety w sztuce (rzeźby gotyckie, Pieta Michała Anioła)

   Pieta to przedstawienie Maryi trzymającej na kolanach martwe ciało syna - ten sam ból, wyrażony bez słów. Gotyckie piety podkreślały cierpienie przez wychudzone, poranione ciało Jezusa i ból na twarzy matki, renesansowa Pieta Michała Anioła - przez spokój i piękno. Zestawienie pokazuje, że średniowiecze wolało cierpienie pokazać wprost, tak jak robi to Lament.