Motyw tańca śmierci. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Tezę o tym, co wyraża motyw tańca śmierci w Rozmowie i jaką funkcję pełni połączenie grozy z komizmem.
• Konkretne elementy tekstu: groteskowy portret Śmierci, jej wyliczenie stanów i zawodów oraz satyryczne przygany pod adresem duchownych, sędziów czy karczmarek, omówione jako realizacja tańca śmierci.
• Kontekst kulturowy lub literacki oraz wniosek o tym, jaką przestrogę niesie powszechność śmierci dla człowieka średniowiecza i dla nas.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Sytuacja wyjściowa: Mistrz Polikarp, uczony mędrzec, prosił Boga, by mógł zobaczyć Śmierć; ukazuje mu się ona w pustym kościele, a on ze strachu pada na ziemię. Utwór (połowa XV wieku) ma formę dialogu, którego początek to niemal scena komiczna - uczony przestraszony jak dziecko.
• Portret Śmierci: naga kobieta o żółtym, rozkładającym się ciele, chuda, bez nosa i warg, z wywróconymi oczami i kosą w ręku, przewiązana chustą. Groteska: obraz budzi grozę i śmiech zarazem, a odrażający wygląd jest lekcją o tym, co czeka każde ciało.
• Przechwałki i wyliczenie stanów: Śmierć oświadcza, że zabierze wszystkich - papieży, kardynałów, biskupów, mnichów, cesarzy, królów, książąt, rycerzy, kupców, chłopów, żaków, lekarzy i karczmarki - i nikt się nie wykupi ani nie ucieknie. To literacki odpowiednik korowodu danse macabre i główny dowód dla tezy o egalitaryzmie śmierci.
• Satyra stanowa: Śmierć najchętniej zabiera grzeszników - tłustych mnichów łamiących regułę, przekupnych sędziów, karczmarki oszukujące na miarze, lekarzy nieumiejących pomóc sobie samym. Dydaktyzm łączy się z krytyką społeczną: śmierć jest równa dla wszystkich, ale lepiej ją znoszą sprawiedliwi.
• Pochodzenie Śmierci i jej władza: Śmierć opowiada, że narodziła się w chwili, gdy Adam zjadł zakazany owoc, i od tej pory panuje nad ludźmi; Polikarp pyta, czy da się jej uniknąć albo wykupić, i słyszy, że nie. Teologiczna rama pokazuje, że powszechność śmierci to skutek grzechu pierworodnego - stąd wezwanie do życia zgodnego z Bogiem.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst kulturowyPolecany

   Ikonografia danse macabre (średniowieczne malowidła cmentarne, drzeworyty Hansa Holbeina)

   Na ścianach cmentarzy i kościołów oraz w cyklach graficznych szkielety prowadzą w tańcu papieża, cesarza, rycerza, kupca, chłopa i dziecko - każdy ma swoją parę ze Śmiercią. To ten sam obraz, który Rozmowa oddaje słowem w wyliczeniu Śmierci; zestawienie pokazuje, że utwór realizuje wzór znany całej Europie i że groteska (roztańczone szkielety) była w nim od początku.

2. Kontekst biblijny

   Księga Koheleta

   Kohelet powtarza, że „wszystko marność”, a jeden los spotyka mędrca i głupca, bogatego i biednego - wszyscy wracają do prochu. Biblijna diagnoza jest źródłem średniowiecznego przekonania o równości wobec śmierci; różnica: Kohelet nie straszy i nie kpi, lecz uczy dystansu, gdy Rozmowa działa grozą i śmiechem.

3. Kontekst literacki

   Krótkość żywota, Daniel Naborowski

   Barokowy wiersz mówi o życiu jako o czymś ulotnym („dźwięk, cień, dym, wiatr”) i o kołowrocie pokoleń, w którym każdy przechodzi tę samą drogę do grobu. Kontekst pokazuje powrót średniowiecznego przekonania o powszechności śmierci w epoce kryzysu, ale w innej tonacji - refleksyjnej, bez groteski i bez satyry stanowej.