Średniowieczny wzorzec rycerza. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Pieśni o Rolandzie. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Odpowiedź na pytanie, jakie wartości uosabia Roland i dlaczego jego postać jest wzorcem, a nie portretem psychologicznym.
• Co najmniej trzy sceny odczytane jako ilustracje cech ideału: spór z Oliwierem i odmowę zadęcia w róg, walkę do końca w wąwozie Roncevaux oraz symboliczne gesty w scenie śmierci.
• Kontekst historyczny lub literacki wyjaśniający genezę wzorca albo pokazujący jego przemianę oraz wniosek o funkcji takiego ideału w kulturze.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Tło i zdrada: Karol Wielki po siedmiu latach wojny w Hiszpanii wraca do Francji, a Ganelon, ojczym Rolanda, w zmowie z saraceńskim królem Marsylem wydaje tylną straż wojsk pod wodzą Rolanda na zasadzkę w wąwozie Roncevaux. Sytuacja próby: rycerz ma stanąć wobec przeważających sił wroga.
• Spór z Oliwierem: przyjaciel trzykrotnie prosi Rolanda, by zadął w róg Olifant i wezwał Karola, a Roland odmawia, bo byłaby to hańba dla niego, jego rodu i słodkiej Francji. Ilustracja honoru i męstwa stawianych ponad życie - Oliwier reprezentuje rozsądek, Roland ideał bohaterski.
• Walka w wąwozie: Roland mieczem Durendalem, Oliwier i arcybiskup Turpin walczą do końca z tysiącami Saracenów; giną kolejno wszyscy towarzysze, a Turpin błogosławi umierających. Wierność władcy i wierze: rycerze walczą w obronie chrześcijaństwa i cesarstwa, a nie dla łupu.
• Zadęcie w róg: gdy prawie wszyscy Frankowie polegli, Roland dmie w Olifant tak mocno, że pękają mu skronie - Karol słyszy sygnał i wraca, za późno, by ocalić straż, ale w porę, by ją pomścić i ukarać zdrajcę. Nawet ten gest służy wartościom: wezwanie nie ratuje życia, lecz zapewnia zemstę i honor.
• Śmierć Rolanda: umierający próbuje rozbić Durendala o skałę, by nie dostał się poganom (w rękojeści są relikwie), kładzie się na wzgórzu twarzą ku Hiszpanii, jak zwycięzca, wspomina zdobyte ziemie, Karola i słodką Francję, bije się w piersi, wyznając grzechy, i podaje rękawicę Bogu; jego duszę zabierają do raju archanioł Gabriel i św. Michał. Wzorcowa śmierć chrześcijańskiego rycerza - synteza całego etosu.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Potop, Henryk Sienkiewicz

   Michał Wołodyjowski, mały rycerz niskiego wzrostu, doskonale włada szablą i w pojedynku zawstydza nawet Kmicica, a przy tym pozostaje wierny ojczyźnie, Bogu i przyjaciołom. Porównaj go z Rolandem - te same rycerskie wartości, tylko w bliższej nam epoce.

2. Kontekst historyczny

   Kultura rycerska średniowiecza (etos rycerski, wierność wasalna, wyprawy krzyżowe)

   Rycerz był wasalem związanym przysięgą z seniorem, a Kościół nadał jego walce sens religijny - obrona wiary, krucjaty, ideał żołnierza Chrystusa. Kodeks wymagał męstwa, wierności, honoru i hojności. Kontekst wyjaśnia, dlaczego Roland łączy wierność Karolowi z walką z niewiernymi i dlaczego jego śmierć przypomina obrządek religijny: epos był narzędziem wychowania rycerstwa.

3. Kontekst literacki

   Legenda o świętym Aleksym

   Aleksy porzuca bogactwo i żonę, żyje w nędzy jako żebrak, wraca nierozpoznany pod schody rodzinnego domu i umiera w ubóstwie, a cuda po śmierci potwierdzają jego świętość. To drugi wzorzec parenetyczny epoki - asceta. Zestawienie pokazuje, że średniowiecze proponowało różne drogi do zbawienia: przez walkę i przez wyrzeczenie, ale oba ideały łączy pogarda dla życia doczesnego.

4. Kontekst literacki

   Konrad Wallenrod, Adam Mickiewicz

   Konrad, Litwin wychowany przez Krzyżaków, zostaje wielkim mistrzem zakonu, by podstępem doprowadzić go do klęski - łamie rycerski kodeks honoru w imię ojczyzny, a motto z Machiavellego mówi, że trzeba być „lisem i lwem”. Kontrast z Rolandem: romantyczny bohater poświęca honor, którego średniowieczny rycerz nie oddałby za nic, i płaci za to rozdarciem i śmiercią.