Moralna odpowiedzialność za czyny. Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Wyraźną tezę rozstrzygającą, czy Makbet odpowiada za swoje zbrodnie mimo przepowiedni i namów oraz w jaki sposób ta odpowiedzialność się objawia.
• Co najmniej trzy sceny omówione pod tezę: wahania i decyzję przed zabójstwem Dunkana, obrazy pracy sumienia (sztylet, duch Banka, bezsenność) oraz obłęd i śmierć Lady Makbet.
• Kontekst pokazujący inne ujęcie winy i odpowiedzialności oraz wniosek o tym, że sumienie egzekwuje odpowiedzialność niezależnie od wymiaru sprawiedliwości.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Przepowiednia wiedźm i pierwsza reakcja: trzy wiedźmy witają Makbeta jako tana Glamis, tana Kawdoru i przyszłego króla, a Bankowi zapowiadają, że będzie ojcem królów. Gdy pierwsza część natychmiast się spełnia, Makbet zaczyna myśleć o zbrodni, choć sam się tej myśli lęka. Kluczowe: wiedźmy nic nie nakazują - decyzja rodzi się w nim.
• Wahania i decyzja: przed zabójstwem Dunkana Makbet waży argumenty (król jest jego gościem i krewnym, dobrym władcą, a zbrodnia wróci do sprawcy) i chce się wycofać; Lady Makbet zarzuca mu tchórzostwo i podsuwa plan. Makbet widzi wizję sztyletu i mimo to idzie zabić. Świadomy wybór wbrew własnemu sumieniu - dowód pełnej odpowiedzialności.
• Sumienie po zbrodni: Makbet nie może wypowiedzieć „amen”, ma wrażenie, że cała woda oceanu nie zmyje krwi z jego rąk, cierpi na bezsenność, a na uczcie widzi ducha zamordowanego Banka, którego nie widzi nikt inny. Odpowiedzialność moralna objawia się przez wewnętrzne cierpienie, gdy zewnętrznie nikt Makbeta nie oskarża.
• Eskalacja i pustka: kolejne zbrodnie - na Banku, na żonie i dzieciach Makdufa - Makbet podejmuje sam, bez namów, coraz łatwiej. W finale, dowiedziawszy się o śmierci żony, mówi, że życie jest opowieścią idioty, pełną wrzasku i wściekłości, nic nie znaczącą. Sumienie ustępuje miejsca moralnej pustce - to także skutek odpowiedzialności, której bohater nie chciał przyjąć.
• Lady Makbet: wcześniej wzywała duchy, by odebrały jej kobiecą słabość, i kpiła z wahań męża; po zbrodniach chodzi we śnie, wciąż myje ręce z niewidzialnej krwi i mówi o tym, czego nie powinna wiedzieć, wreszcie umiera (dramat sugeruje samobójstwo). Pokazuje, że wyparta odpowiedzialność wraca jako obłęd - nawet u współsprawcy, który nie zadał ciosu.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Zbrodnia i kara, Fiodor Dostojewski

   Raskolnikow zabija lichwiarkę, by sprawdzić teorię o ludziach „niezwykłych”, którym wolno przekraczać prawo, i nikt nie potrafi mu tego udowodnić - a mimo to choruje, izoluje się i w końcu sam się przyznaje. Jak Makbet racjonalizuje zbrodnię, a karę wymierza mu sumienie; różnica: Raskolnikow dzięki Soni dochodzi do skruchy i odkupienia, Makbet kończy w pustce.

2. Kontekst biblijny

   Księga Rodzaju: Kain i Abel

   Kain z zazdrości zabija brata, a na pytanie Boga „Gdzie jest brat twój?” odpowiada wymijająco; zostaje napiętnowany i skazany na tułaczkę, ale nie na śmierć. Pierwsze morderstwo w Biblii pokazuje odpowiedzialność, od której nie da się uciec, nawet gdy nie ma ludzkiego świadka - jak Makbet, Kain odpowiada przed instancją wyższą niż sąd.

3. Kontekst literacki

   Król Edyp, Sofokles

   Edyp zabija ojca i żeni się z matką nieświadomie, wypełniając przepowiednię, przed którą uciekał - a jednak, gdy poznaje prawdę, sam się karze, oślepiając się. Kontrast z Makbetem: Edyp odpowiada za czyny, których nie wybrał, Makbet za czyny wybrane świadomie. Zestawienie pozwala zapytać, czy odpowiedzialność wymaga świadomości, i pokazać, że Szekspir odbiera bohaterowi nawet to usprawiedliwienie.