Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy? Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Tezę, która od razu mówi, jak władza zdobyta zbrodnią zmienia Makbeta i dlaczego jej utrzymywanie wymaga kolejnych zbrodni.
• Etapy przemiany bohatera omówione na scenach dramatu: od walecznego, cenionego wodza, przez wahania przed pierwszą zbrodnią, po samodzielne morderstwa, tyranię i pustkę finału, z uwzględnieniem losu Lady Makbet.
• Kontekst z innym władcą lub refleksją o władzy oraz wniosek o tym, czy władza bez moralnych granic zawsze niszczy tego, kto ją sprawuje.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Punkt wyjścia: Makbet wraca z bitwy jako bohater, który pokonał buntowników i najeźdźców; Dunkan nazywa go najdzielniejszym z krewnych i nadaje mu tytuł tana Kawdoru. Zaświadcza to, że zło nie było jego naturą - bez tego kontrastu nie widać, co zrobiła z nim władza.
• Pierwsza zbrodnia: Makbet zabija Dunkana z wahaniem, pod presją żony, a zaraz po czynie przeżywa wstrząs (nie może wypowiedzieć „amen”, patrzy z przerażeniem na zakrwawione ręce). Sumienie działa jeszcze w pełni - to miara, wobec której mierzysz dalszą degradację.
• Utrzymywanie władzy: jako król Makbet boi się Banka i przepowiedni o jego potomstwie, więc wynajmuje morderców; potem, bez konsultacji z żoną, każe zabić rodzinę Makdufa. Sam mówi, że zabrnął w krew tak daleko, że powrót jest równie trudny jak brnięcie dalej. Władza zdobyta przemocą wymaga przemocy, by ją utrzymać - to serce tezy.
• Tyrania i osamotnienie: szlachta ucieka do Anglii, Szkocja cierpi, Makbet nazywany jest tyranem, a w zamku otaczają go tylko najemnicy. Na uczcie widzi ducha Banka - władca traci panowanie nad sobą na oczach dworu. Sprawowanie władzy odbiera mu sojuszników, spokój i sen.
• Lady Makbet: współautorka pierwszej zbrodni, po koronacji stopniowo odsuwana od decyzji męża, popada w obłęd - chodzi we śnie, myje niewidzialną krew, umiera (dramat sugeruje samobójstwo). Jej los pokazuje, że władza niszczy nie tylko tego, kto rządzi, ale i tego, kto jej pragnął.
• Pustka finału: na wieść o śmierci żony Makbet nie czuje nic - mówi, że życie jest cieniem, opowieścią idioty, pełną wrzasku i nic nieznaczącą; potem walczy do końca z rozpaczliwą brawurą. Punkt dojścia przemiany: władca, który ma wszystko, nie ma już po co żyć.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Balladyna, Juliusz Słowacki

   Balladyna zabija siostrę Alinę, by zdobyć rękę Kirkora, a potem kolejne osoby stojące jej na drodze do korony; po koronacji sądzi cudze zbrodnie, trzykrotnie skazuje samą siebie i ginie od pioruna. Ten sam mechanizm co u Makbeta: pierwsza zbrodnia z wahaniem, kolejne coraz łatwiej, władza jako spirala strachu; wspólny motyw niezmywalnej krwi (plama na czole Balladyny, ręce Lady Makbet).

2. Kontekst literacki

   Antygona, Sofokles

   Kreon, świeżo objąwszy władzę po wojnie domowej, utożsamia swoją wolę z prawem państwa, nie słucha syna, wieszczka ani mieszkańców Teb i dopiero śmierć bliskich pokazuje mu, że rację miały głosy, które lekceważył. Władza czyni go głuchym i pysznym, choć nie zdobył jej zbrodnią - kontekst pozwala zapytać, czy deprawuje sama władza, czy sposób jej sprawowania.

3. Kontekst polityczny

   Doktryna Machiavellego (Książę)

   Machiavelli radzi władcy, by dla utrzymania państwa był gotów łamać zasady moralne, budzić strach i eliminować przeciwników, bo skuteczność liczy się bardziej niż cnota. Makbet postępuje jak uczeń Machiavellego, ale Szekspir pokazuje cenę: skuteczność w utrzymaniu tronu nie chroni przed utratą człowieczeństwa. Zestawienie pozwala ocenić, czy władza bez etyki może dać cokolwiek poza samotnością.