Czy człowiek decyduje o własnym losie? Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Jasną odpowiedź na pytanie z polecenia i tezę o tym, jaką rolę w losie Makbeta odgrywa przepowiednia, a jaką jego własne decyzje.
• Łańcuch decyzji z dramatu omówiony pod tezę: wahania i zabójstwo Dunkana, samodzielne zbrodnie na Banku i rodzinie Makdufa oraz finał, w którym bohater sam prowokuje spełnienie przepowiedni.
• Kontekst pokazujący inne ujęcie relacji człowieka i losu, najlepiej kontrastowe, oraz wniosek o tym, czy człowiek jest kowalem własnego losu.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Przepowiednia wiedźm: na wrzosowisku wiedźmy pozdrawiają Makbeta jako tana Glamis, tana Kawdoru i przyszłego króla; nie mówią nic o zbrodni. Zaraz potem posłańcy przynoszą wieść o nadaniu mu Kawdoru. Przepowiednia rozbudza ambicję, ale nie wskazuje drogi - decyzję o niej podejmie Makbet.
• Wahania i zabójstwo Dunkana: Makbet wylicza powody, by nie zabijać (król jest gościem, krewnym, dobrym władcą), a nawet oświadcza żonie, że rezygnuje; Lady Makbet wyśmiewa jego tchórzostwo i obmyśla plan. Makbet idzie zabić, widząc po drodze wizję sztyletu. To wybór, nie konieczność - kluczowy dowód w rozstrzygnięciu.
• Samodzielne zbrodnie: przepowiednia o Banku jako ojcu królów każe Makbetowi wynająć morderców, którzy zabijają Banka (jego syn Fleance ucieka); później Makbet każe wymordować żonę i dzieci Makdufa. Nikt go do tego nie namawia - Lady Makbet nie jest już nawet wtajemniczona. Człowiek sam pisze swój los.
• Druga wizyta u wiedźm: zjawy ostrzegają przed Makdufem, zapewniają, że nie zabije go nikt zrodzony z kobiety i że nie zginie, póki las Birnam nie ruszy na Dunzynan. Makbet odczytuje to jako gwarancję bezpieczeństwa, gdy jest to dwuznaczna pułapka - pokazuje, że nie los go zwodzi, lecz własna interpretacja.
• Finał: żołnierze Malkolma idą z gałęziami z lasu Birnam, Makduf okazuje się wyjęty z łona matki przed czasem, a Makbet, wiedząc już, że znaki się spełniły, wybiera walkę zamiast poddania się i ginie z ręki Makdufa. Nawet w klęsce decyduje sam - ostatni argument za tym, że jego los był sumą jego wyborów.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Ferdydurke, Witold Gombrowicz

   Józio Kowalski wchodzi w role narzucane przez kolejne środowiska: w szkole od razu staje się posłusznym uczniem, a w Bolimowie wbrew własnej woli policzkuje służącego. Zestaw tę wymowę z wyborami Makbeta - groteska mówi, że w społeczeństwie nigdy nie jesteśmy do końca wolni.

2. Kontekst literacki

   Antygona, Sofokles

   W tragedii antycznej nad bohaterami ciąży fatum - klątwa rodu Edypa - a konflikt Antygony z Kreonem nie ma dobrego wyjścia; wolność dotyczy tylko postawy wobec tego, co nieuchronne. Kontrast z Makbetem: u Sofoklesa los jest dany, u Szekspira bohater buduje go sam, krok po kroku. Zestawienie pokazuje, że renesans przesunął akcent z przeznaczenia na odpowiedzialność jednostki.

3. Kontekst filozoficzny

   Egzystencjalizm (Jean-Paul Sartre)

   Sartre twierdzi, że człowiek nie ma z góry danej natury ani losu - jest tym, co z siebie uczyni, i ponosi pełną odpowiedzialność za swoje wybory, a zrzucanie jej na okoliczności nazywa złą wiarą. Ta myśl wprost wspiera tezę o Makbecie: przepowiednia nie determinuje, wybiera człowiek. Kontekst pozwala nazwać mechanizm dramatu językiem filozofii XX wieku.

4. Kontekst biblijny

   Księga Rodzaju: Adam i Ewa w raju

   Wąż kusi Ewę obietnicą, że ludzie staną się jak Bóg, ale to człowiek sięga po owoc - i za ten wybór ponosi konsekwencje: wygnanie, trud, śmierć. Schemat jest ten sam co w Makbecie: pokusa przychodzi z zewnątrz, decyzja należy do człowieka, a los jest jej skutkiem. Kontekst pokazuje, że przekonanie o wolnej woli i odpowiedzialności za własny los kultura europejska czerpie także z Biblii.