Czy możliwe jest zbudowanie doskonałego państwa? Omów zagadnienie na podstawie utworu Rok 1984 George'a Orwella. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Stanowisko, że doskonałe państwo jest niemożliwe, bo jego budowa wymaga totalnej kontroli nad człowiekiem, która niszczy wolność, prawdę i samego człowieka.
• Co najmniej trzy mechanizmy władzy w Oceanii zilustrowane konkretami: teleekrany i Policja Myśli, fałszowanie historii w Ministerstwie Prawdy, nowomowa i dwójmyślenie, a także złamanie Winstona jako dowód, że system nie zostawia miejsca na jednostkę.
• Kontekst pokazujący realne wzory Oceanii (na przykład stalinizm) lub tradycję utopii oraz wniosek, że obietnica doskonałości bywa wstępem do zniewolenia.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Inwigilacja: teleekrany w każdym mieszkaniu członków Partii odbierają i nadają jednocześnie, na ulicach wiszą plakaty z twarzą Wielkiego Brata i napisem, że on patrzy, a Policja Myśli aresztuje za wyraz twarzy. Znaczenie: państwo doskonałe musi widzieć wszystko, więc znosi prywatność.
• Ministerstwo Prawdy: Winston Smith poprawia stare numery gazet tak, by przeszłość zawsze zgadzała się z aktualną linią Partii, a ludzie usunięci z historii stają się nieosobami. Znaczenie: kontrola nad pamięcią jako fundament władzy; bez przeszłości nie ma miary, którą można by ocenić państwo.
• Nowomowa i dwójmyślenie: Syme pracuje nad kolejnym wydaniem słownika i tłumaczy Winstonowi, że celem jest zawężenie zakresu myślenia, aż myślozbrodnia stanie się niemożliwa; hasła Partii głoszą, że wojna to pokój, wolność to niewola, a ignorancja to siła. Znaczenie: doskonałe państwo sięga do samego myślenia.
• Podział społeczeństwa: Partia Wewnętrzna, Partia Zewnętrzna i prole, a nad wszystkim wizerunek Wielkiego Brata; wieczna wojna z Eurazją lub Wschódazją utrzymuje niedostatek i posłuszeństwo. Znaczenie: ład Oceanii służy nie ludziom, lecz utrzymaniu władzy.
• Winston i Julia: dziennik z napisem przeciw Wielkiemu Bratu, spotkania w pokoju nad sklepem pana Charringtona, który okazuje się agentem Policji Myśli, aresztowanie, tortury prowadzone przez O'Briena, pokój 101 ze szczurami i zdrada Julii. Znaczenie: jednostka nie ma szans, państwo doskonałe łamie ją od środka.
• Zakończenie (opcjonalnie): Winston siedzi w kawiarni Pod Kasztanem, przyjmuje bez sprzeciwu komunikaty o zwycięstwach i czuje, że kocha Wielkiego Brata. Znaczenie: system osiągnął doskonałość, ale za cenę zniszczenia człowieka, co jest ostateczną odpowiedzią na pytanie z polecenia.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst historycznoliterackiPolecany

   Tradycja utopii i antyutopii (Utopia Tomasza Morusa, Nowy wspaniały świat Aldousa Huxleya)

   Morus opisał idealne państwo, w którym wszystko jest wspólne i zaplanowane, a Huxley pokazał, że zaplanowane szczęście wymaga odebrania ludziom wolności wyboru. Umieszczenie Roku 1984 w tej tradycji pozwala pokazać, że literatura od dawna podejrzewa projekt doskonałości o skłonność do przemocy.

2. Kontekst historyczny

   Totalitaryzmy XX wieku, zwłaszcza stalinizm (kult jednostki, czystki, fałszowanie historii)

   Orwell wzorował Oceanię na ZSRR pod rządami Stalina: kult wodza, procesy pokazowe, wymazywanie skazanych ze zdjęć i encyklopedii, wszechobecna policja polityczna. Kontekst pokazuje, że obietnica sprawiedliwego ustroju zamieniła się w realny terror, a więc diagnoza z powieści ma pokrycie w historii.

3. Kontekst literacki

   Inny świat, Gustaw Herling-Grudziński

   Łagier w Jercewie to dokument tego, co dzieje się, gdy państwo buduje idealny ustrój siłą: głód, praca ponad siły, donosy i wymuszone zeznania łamią ludzi tak, jak Ministerstwo Miłości łamie Winstona. Herling pokazuje jednak także opór (Kostylew), którego Orwell już nie dopuszcza.