Jak zachować wolność w państwie totalitarnym? Omów zagadnienie na podstawie utworu Rok 1984 George'a Orwella. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Tezę: totalitaryzm dąży do odebrania człowiekowi także wolności wewnętrznej, a powieść pokazuje próby jej ocalenia i ich klęskę jako ostrzeżenie.
• Co najmniej trzy przestrzenie buntu Winstona z konkretami: dziennik, miłość z Julią i pokój nad sklepem, pamięć o przeszłości i szukanie prawdy, oraz przyczyny klęski: Charrington, O'Brien, pokój 101.
• Kontekst zestawiający Winstona z realnymi systemami totalitarnymi lub innym bohaterem walczącym o wolność wewnętrzną oraz wniosek, dlaczego prawda, pamięć i język są warunkami wolności.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Dziennik: Winston kupuje w sklepie Charringtona zeszyt i pisze w nim, ukryty przed teleekranem, że wolność to prawo do mówienia, iż dwa plus dwa równa się cztery; zapisuje też hasło przeciw Wielkiemu Bratu. Znaczenie: pierwszy akt wolności to własna, niekontrolowana myśl utrwalona na papierze.
• Miłość Winstona i Julii: potajemne spotkania na wsi i w wynajętym pokoju nad sklepem ze staroci, w którym, jak sądzą, nie ma teleekranu; Julia nosi pas Ligi Antyseksualnej, a ich związek jest sam w sobie aktem politycznym. Znaczenie: prywatność i uczucie jako przestrzeń, której Partia nie może zaplanować.
• Walka o pamięć i prawdę: Winston przypomina sobie zdjęcie trzech skazanych, które dowodziło fałszerstwa procesu, pyta starego prola w pubie o czasy przed rewolucją i przechowuje szklany przycisk do papieru z koralem jako okruch przeszłości. Znaczenie: bez pamięci nie ma punktu oparcia dla wolnego sądu.
• Książka Goldsteina i O'Brien: Winston wierzy, że O'Brien jest członkiem Braterstwa, przyjmuje od niego zakazaną książkę i czyta ją Julii; wkrótce Policja Myśli wchodzi do pokoju, a Charrington okazuje się jej funkcjonariuszem. Znaczenie: system pozwala buntowi dojrzeć, żeby go tym skuteczniej zniszczyć.
• Ministerstwo Miłości i pokój 101: O'Brien torturuje Winstona, zmusza go do uznania, że dwa plus dwa równa się pięć, a w pokoju 101 grozi mu klatką ze szczurami; Winston krzyczy, żeby zrobili to Julii. Znaczenie: totalitaryzm sięga do lęku i miłości, ostatnich rezerw wolności wewnętrznej.
• Finał w kawiarni Pod Kasztanem (opcjonalnie): zwolniony Winston pije gin, przypadkiem spotyka Julię, która też go zdradziła, a na wieść o zwycięstwie na froncie czuje miłość do Wielkiego Brata. Znaczenie: system nie zabija buntownika, lecz przerabia go na wyznawcę; to ostateczna odpowiedź na pytanie z polecenia.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Inny świat, Gustaw Herling-Grudziński

   Kostylew opala sobie rękę w ogniu, żeby nie pracować dla systemu, Polacy prowadzą głodówkę o zwolnienie, a narrator w epilogu odmawia rozgrzeszenia współwięźniowi, który podpisał donos. Herling pokazuje, że w realnym totalitaryzmie wolność wewnętrzną można było ocalić, choć za ogromną cenę, co jest kontrapunktem dla klęski Winstona.

2. Kontekst historyczny

   Stalinizm i mechanizmy państw totalitarnych XX wieku (procesy pokazowe, NKWD, kult wodza)

   W ZSRR skazani w procesach pokazowych publicznie przyznawali się do niepopełnionych zbrodni po torturach i przesłuchaniach, a policja polityczna śledziła także myśli wyrażane w prywatnych rozmowach. Los Winstona jest literackim odbiciem tych metod, a kontekst pozwala pokazać, że wolność wewnętrzną łamano naprawdę.

3. Kontekst literacki

   Dziady cz. III, Adam Mickiewicz

   Więźniowie w celi Konrada zachowują wolność wewnętrzną mimo carskiego śledztwa: żartują, śpiewają, Jan Sobolewski opowiada o wywożonych kibitkami; o Cichowskim, którego wieloletnie śledztwo złamało psychicznie, mówi Adolf w Salonie warszawskim. Zestawienie z Oceanią pokazuje dwa modele despotyzmu: carski łamie ciała i niszczy niektórych, totalitaryzm Orwella chce przebudować każdego od wewnątrz.

4. Kontekst filozoficzny

   Filozofia stoicka (Epiktet, Seneka, Marek Aureliusz)

   Stoicy uczyli, że człowiek jest wolny wewnętrznie, jeśli panuje nad własnymi sądami, bo tych nikt mu odebrać nie może; Epiktet, który sam zaczynał jako niewolnik, głosił to z mocą świadka. Orwell podważa tę wiarę: pokój 101 dowodzi, że odpowiednio zorganizowany terror potrafi zmienić także sądy człowieka. Kontrast wyostrza pytanie z polecenia.