Nowomowa jako sposób na ograniczenie wolności człowieka. Omów zagadnienie na podstawie utworu Rok 1984 George'a Orwella. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Tezę, że kto kontroluje język, kontroluje myślenie, bo nowomowa ma uczynić bunt niewyrażalnym, a więc niemożliwym.
• Co najmniej trzy konkretne elementy z powieści: rozmowa Winstona z Symem o celu słownika, przewrotne nazwy ministerstw i hasła Partii, dwójmyślenie oraz przykład słowa o zawężonym znaczeniu, na przykład wolność.
• Kontekst pokazujący język realnej propagandy lub filozoficzne ujęcie związku języka i myśli oraz wniosek, że wolność człowieka zaczyna się od wolności języka.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Rozmowa z Symem w stołówce: filolog pracujący nad jedenastym wydaniem słownika nowomowy tłumaczy Winstonowi, że niszczenie słów jest piękne, a celem języka jest zawężenie zakresu myślenia, tak by myślozbrodnia stała się niemożliwa, bo nie będzie słów, by ją wyrazić. Znaczenie: to wprost wyłożona teoria nowomowy.
• Ubożenie słownika: zamiast wielu słów o odcieniach znaczeń zostają formy typu dobry, niedobry, plusdobry, podwójnieplusdobry; słowo wolność ma istnieć tylko w znaczeniu fizycznym, jak pies wolny od pcheł. Znaczenie: bez słów na wolność polityczną nie da się jej pomyśleć.
• Odwrócone nazwy i hasła: Ministerstwo Prawdy fałszuje historię, Ministerstwo Miłości torturuje, Ministerstwo Pokoju prowadzi wojnę, Ministerstwo Obfitości zarządza niedostatkiem; hasła głoszą, że wojna to pokój, wolność to niewola, ignorancja to siła. Znaczenie: język unieważnia logikę i przyucza do przyjmowania sprzeczności.
• Dwójmyślenie: zdolność uznawania dwóch sprzecznych sądów naraz i zapominania tego, co niewygodne, a potem zapominania samego aktu zapomnienia; O'Brien w czasie tortur każe Winstonowi uznać, że dwa plus dwa równa się pięć. Znaczenie: nowomowa przygotowuje umysł do dwójmyślenia, a razem tworzą zamknięty system.
• Los Syme'a: mimo lojalności zostaje ewaporowany, a jego nazwisko znika z listy członków komitetu; Winston przewidział to, bo Syme zbyt jasno rozumiał, co robi. Znaczenie: system nie toleruje nawet świadomych wykonawców, bo świadomość jest już zaczątkiem wolności.
• Praca Winstona i aneks o zasadach nowomowy (opcjonalnie): Winston przepisuje przeszłość w Ministerstwie Prawdy, a powieść kończy dodatek objaśniający gramatykę nowomowy i zapowiadający, że około 2050 roku zastąpi ona całkowicie dawny język. Znaczenie: kontrola języka i kontrola przeszłości to dwa skrzydła tego samego mechanizmu.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst kulturowyPolecany

   Nowomowa PRL (język oficjalnej propagandy, badania Michała Głowińskiego)

   W polskiej propagandzie mówiono o przejściowych trudnościach zamiast kryzysu, o elementach antysocjalistycznych zamiast opozycji, o internowaniu zamiast więzienia bez wyroku; badacze przyjęli dla tego języka nazwę wziętą z Orwella. Kontekst pokazuje, że mechanizm z powieści działał w kraju, w którym żyli dziadkowie dzisiejszych maturzystów.

2. Kontekst historyczny

   Język propagandy totalitaryzmów XX wieku (stalinizm, Trzecia Rzesza)

   Realne systemy tworzyły własny język: wróg ludu, element wywrotowy, ostateczne rozwiązanie, likwidacja zamiast mordu. Takie słowa ukrywały zbrodnię i odbierały ofiarom człowieczeństwo, a użytkownikom zdolność nazwania zła. Orwell znał ten język z lat trzydziestych i czterdziestych, więc nowomowa jest jego literackim uogólnieniem.

3. Kontekst filozoficzny

   Filozofia języka: granice języka jako granice świata (Ludwig Wittgenstein) i hipoteza Sapira-Whorfa

   Wittgenstein pisał, że granice mojego języka są granicami mojego świata, a językoznawcy Sapir i Whorf twierdzili, że język kształtuje sposób postrzegania rzeczywistości. Nowomowa jest praktycznym zastosowaniem tej myśli w służbie władzy: jeśli słowa wyznaczają granice myślenia, to kto zwęża słownik, zwęża świat.