Bunt przeciwko porządkowi społecznemu. Omów zagadnienie na podstawie Tanga Sławomira Mrożka. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Jasno postawioną tezę, że w Tangu bunt jest odwrócony, wymierzony w anarchię zamiast w konwencje, a jego klęska otwiera drogę brutalnej sile.
• Co najmniej trzy konkretne elementy dramatu: obraz domu Stomilów bez norm, próba przywrócenia formy przez ślub i przebranie rodziny, zwrot Artura ku idei władzy oraz finał z Edkiem i tangiem.
• Kontekst zestawiający bunt Artura z innym modelem buntu (na przykład Konrad z Dziadów cz. III) i wniosek o tym, jak zmienił się sens buntu i co grozi światu bez wartości.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Dom Stomilów: bałagan, katafalk po zmarłym dziadku stojący w salonie, babcia Eugenia grająca w karty z Edkiem, Stomil w rozpiętej piżamie prowadzący eksperymenty teatralne, Eleonora otwarcie sypiająca z Edkiem. Znaczenie: obraz świata po rewolucji obyczajowej, w którym nie ma już żadnej normy do obalenia.
• Dawny bunt rodziców: Stomil i Eleonora opowiadają, jak w młodości łamali konwenanse, na przykład ich związek zaczął się od skandalu na koncercie; teraz wolność stała się dla nich nawykiem. Znaczenie: pokolenie rodziców zbuntowało się skutecznie i zostawiło dzieciom pustkę.
• Bunt Artura o formę: student medycyny i filozofii chce przywrócić zasady, ogłasza tradycyjny ślub z Alą, zmusza Eugeniusza do sojuszu, każe rodzinie ubrać się w stare stroje i próbuje skłonić ojca, by zabił Edka w obronie honoru; Stomil zamiast tego siada z Edkiem do kart. Znaczenie: bunt odwrócony, w imię konwencji, która okazuje się martwa.
• Zwrot ku władzy: w trzecim akcie pijany Artur przyznaje, że forma bez idei jest pusta, a po śmierci babci odkrywa ideę, która nie potrzebuje uzasadnienia: władzę nad życiem i śmiercią, z Edkiem jako narzędziem siły. Znaczenie: bunt w imię porządku przechodzi w pokusę dyktatury.
• Finał: Ala wyznaje, że zdradziła Artura z Edkiem, załamany Artur ginie od uderzeń Edka, a ten przejmuje władzę, każe Eugeniuszowi zdjąć sobie buty i tańczy z nim tango La Cumparsita. Znaczenie: gdy bunt w imię wartości przegrywa, rządzi prymitywna siła, a inteligencja tańczy, jak jej zagrają.
• Postać Edka (opcjonalnie): prostak, który powtarza, że jest prostym człowiekiem, nie ma poglądów, jest silny i posłuszny każdemu, kto ma władzę, aż sam ją bierze. Znaczenie: symbol siły bez idei, która wygrywa, gdy inni przegrali spór o wartości.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst mitologicznyPolecany

   Mit o Prometeuszu

   Litując się nad słabymi istotami, które stworzył, tytan wbrew woli Zeusa przekazuje ludziom ogień, a potem przechytrza władcę Olimpu tak, że bogom składa się w ofierze tłuszcz i kości. Przeciwstaw ten skuteczny bunt, przypłacony wiecznymi mękami, klęsce Artura z Tanga.

2. Kontekst literacki

   Dziady cz. III, Adam Mickiewicz

   Konrad w Wielkiej Improwizacji buntuje się przeciw Bogu w imię cierpiącego narodu i żąda władzy nad duszami, żeby uszczęśliwić ludzi. Zestawienie z Arturem pokazuje przemianę buntu: romantyk buntuje się w imię idei i ponosi klęskę z pychy, bohater Mrożka buntuje się o formę, a ideę władzy znajduje dopiero na końcu, w wersji odartej z wartości.

3. Kontekst historyczny

   Narodziny dyktatur XX wieku na gruzach kryzysu wartości (Włochy, Niemcy lat 20. i 30.)

   Ruchy totalitarne przejmowały władzę w społeczeństwach, w których dawne autorytety i normy straciły wiarygodność, a elity okazały się bezradne. Finał Tanga, w którym Edek rządzi po klęsce Artura i za przyzwoleniem rodziny, jest modelem tego mechanizmu: próżnię po wartościach wypełnia siła.

4. Kontekst literacki

   Ferdydurke, Witold Gombrowicz

   Dom Młodziaków to nowoczesna rodzina, która ze swobody obyczajowej uczyniła nową formę, a Józio buntuje się przeciw niej, doprowadzając do kompromitującej kotłowaniny. Podobnie jak Artur bohater Gombrowicza odkrywa, że przed formą nie ma ucieczki, a bunt przeciw jednej formie rodzi kolejną; kontekst pokazuje, z jakiej tradycji wyrasta paradoks Mrożka.