W jakim celu autor nawiązuje w swoim tekście do innego tekstu? Omów zagadnienie na podstawie utworu Górą „Edek” Marka Nowakowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Tezę: nawiązanie do innego tekstu pozwala autorowi zdiagnozować nową rzeczywistość przez znany czytelnikowi symbol i wejść w dialog z poprzednikiem.
• Konkretny opis sytuacji z opowiadania i co najmniej dwa sygnały nawiązania: tytuł ogłaszający zwycięstwo Edka oraz cechy bohatera (siła, tupet, brak skrupułów, milczące przyzwolenie otoczenia), które odsyłają do postaci z Tanga.
• Kontekst obowiązkowy w postaci Tanga Mrożka z omówieniem, kim jest tam Edek i jak kończy się dramat, oraz wniosek, że intertekstualność służy uogólnieniu i pokazaniu ciągłości zjawisk ponad zmianami ustroju.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Sytuacja z opowiadania: codzienna scena na ulicy wielkiego miasta lat dziewięćdziesiątych, spór o miejsce do zaparkowania, w którym kierowca dużego, drogiego samochodu bezczelnie wykorzystuje siłę i tupet wobec kierowcy małego, taniego auta, a poszkodowany ustępuje bez walki. Znaczenie: zwyczajność sytuacji sprawia, że diagnoza dotyczy całego społeczeństwa, nie jednego chuligana.
• Bohater jako nowy Edek: pewny siebie, dobrze ubrany i zamożny, przekonany, że siła i pieniądze dają rację; nie zna innych argumentów niż groźba i lekceważenie. Znaczenie: Edek z Tanga wrócił w nowym kostiumie, cham stał się panem życia młodego kapitalizmu.
• Rola narratora-obserwatora: opowiadający patrzy z boku i rozpoznaje w bohaterze typ znany z Mrożka; to jego spojrzenie, a nie fabuła, buduje sens opowiadania. Znaczenie: nawiązanie jest aktem interpretacji rzeczywistości przez literaturę.
• Tytuł Górą „Edek”: wprost ogłasza wynik starcia, nawiązując do finału Tanga, w którym Edek przejmuje władzę i prowadzi Eugeniusza w tangu. Znaczenie: jedno imię uruchamia u czytelnika cały ciąg znaczeń: siła bez idei, bierność inteligencji, przyzwolenie otoczenia.
• Bierność poszkodowanego i narratora: właściciel małego auta rzuca tylko pretensję i ustępuje, a narrator przygląda się z boku, nie reagując; to odpowiednik rodziny Stomilów, która pozwala Edkowi rządzić. Znaczenie: Nowakowski, jak Mrożek, oskarża nie tylko chama, lecz także tych, którzy mu ustępują.
• Czas akcji: Polska po 1989 roku (opcjonalnie): nowe samochody, szybkie pieniądze i nowa hierarchia, w której wygrywa bezwzględność. Znaczenie: nawiązanie do dramatu z 1964 roku pokazuje, że przełom ustrojowy nie zmienił typu zwycięzcy.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Latarnik, Henryk Sienkiewicz

   Skawiński dostaje na latarnię paczkę z Panem Tadeuszem, odnawia kontakt z polszczyzną i tak mocno tęskni za krajem, że zaniedbuje obowiązki. Zestaw to odwołanie z nawiązaniem u Nowakowskiego - tutaj eksponuje wartość ziemi rodzinnej i nadaje tekstowi uniwersalny wymiar.

2. Kontekst literacki

   Tango, Sławomir Mrożek

   Edek to w dramacie prostak bez poglądów, tolerowany przez rodzinę Stomilów jako element swobody, który po klęsce Artura zabija go, przejmuje władzę i każe wujowi Eugeniuszowi zdjąć sobie buty. Bez tego finału nie da się wyjaśnić, dlaczego Nowakowski jednym imieniem ogłasza, że w nowej Polsce znów wygrywa siła bez idei, a inteligencja się jej podporządkowuje.

3. Kontekst historyczny

   Transformacja ustrojowa po 1989 roku i początki polskiego kapitalizmu

   Po przełomie szybko powstawały fortuny, na ulicach pojawiły się zachodnie samochody, a bezwzględność bywała nagradzana lepiej niż uczciwość; pisarze i publicyści pytali, kto naprawdę wygrał zmianę ustroju. Kontekst tłumaczy, dlaczego nawiązanie do Mrożka zabrzmiało w latach dziewięćdziesiątych jak oskarżenie.

4. Kontekst literacki

   Kordian, Juliusz Słowacki

   Słowacki buduje Kordiana jako polemikę z Dziadami cz. III i z Mickiewiczem: nawiązuje do bohatera romantycznego, żeby pokazać jego słabość i spierać się o drogę do wolności. To inny cel nawiązania niż u Nowakowskiego: dialog i spór z poprzednikiem zamiast potwierdzenia jego diagnozy, co pozwala pokazać, że intertekstualność ma różne funkcje.