Jakie postawy przyjmuje człowiek wobec zła? Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Jasno postawioną tezę, że wobec zła człowiek może walczyć, dołączyć do innych, uciekać lub na złu korzystać, a wybór postawy jest miarą jego człowieczeństwa.
• Co najmniej cztery postawy przypisane bohaterom i zilustrowane scenami: Rieux i Tarrou jako walka, Rambert i Paneloux jako postawy zmieniające się, Cottard jako korzystanie na złu.
• Kontekst pokazujący paraboliczny sens dżumy (na przykład okupacja i totalitaryzmy XX wieku) oraz wniosek o trwałości zła i o obowiązku czujności.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Doktor Rieux: od pierwszych zdechłych szczurów domaga się od władz nazwania choroby dżumą, leczy bez wytchnienia i twierdzi, że walka ze złem to kwestia uczciwości, nie heroizmu. Znaczenie: postawa walki z obowiązku, bez wiary i bez patosu.
• Jean Tarrou: przyjezdny, który organizuje ochotnicze formacje sanitarne i prowadzi notatki o mieście; opowiada, że od młodości walczy z dżumą rozumianą jako zadawanie śmierci, i chce być świętym bez Boga. Umiera pod koniec epidemii. Znaczenie: postawa moralnego buntu przeciw złu w każdej postaci.
• Raymond Rambert: dziennikarz, który najpierw uważa epidemię za nie swoją sprawę i organizuje ucieczkę do ukochanej, a w końcu zostaje w Oranie i pracuje w formacjach. Znaczenie: postawa dynamiczna, dojrzewanie od egoizmu do solidarności.
• Ojciec Paneloux: w pierwszym kazaniu głosi, że dżuma jest karą za grzechy, pracuje w formacjach sanitarnych, a po agonii syna sędziego Othona głosi w drugim kazaniu konieczność przyjęcia wszystkiego; umiera bez pomocy lekarza. Znaczenie: postawa religijna, która musi się zmierzyć z cierpieniem niewinnych.
• Cottard: przed epidemią próbuje się powiesić, bo boi się aresztowania za dawne przestępstwo; w czasie zarazy bogaci się na przemycie, jest jedynym zadowolonym mieszkańcem miasta, a gdy epidemia się kończy, strzela z okna do ludzi i zostaje aresztowany. Znaczenie: postawa korzystania na złu, kolaboracja ze strachem.
• Mieszkańcy Oranu i zakończenie (opcjonalnie): miasto najpierw nie chce widzieć zagrożenia, potem przyzwyczaja się do śmierci, a po otwarciu bram świętuje; Rieux zapisuje, że bakcyl dżumy nigdy nie umiera i może wrócić. Znaczenie: obojętność jako postawa masowa i ostrzeżenie, że zło jest trwałe.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Zdążyć przed Panem Bogiem, Hanna Krall

   Powstanie w getcie to rozpaczliwy gest sprzeciwu wobec zbrodniczej ideologii nazistów, a na drugim planie czasowym lekarze z Markiem Edelmanem walczą o życie, wiedząc, że tylko je przedłużają. Zestaw obie walki z buntem bohaterów Dżumy przeciw śmierci rozumianej jako zło.

2. Kontekst historyczny

   Okupacja niemiecka Francji i totalitaryzmy XX wieku (dżuma jako brunatna zaraza)

   Camus pisał powieść w czasie wojny i sam nazywał dżumę obrazem okupacji; postawy z Oranu odpowiadają zachowaniom ludzi wobec totalitaryzmu: ruch oporu (Rieux, Tarrou), kolaboracja (Cottard), bierność większości. Kontekst pozwala pokazać, że typologia Camusa opisuje realne wybory z lat wojny, a zakończenie o powracającym bakcylu jest ostrzeżeniem przed odrodzeniem zła.

3. Kontekst filozoficzny

   Egzystencjalizm i filozofia absurdu (Albert Camus, Mit Syzyfa)

   Bunt wobec absurdu polega na działaniu bez gwarancji sensu i zwycięstwa, jak u Syzyfa, który wciąż wtacza głaz. Postawy Rieux i Tarrou są taką odpowiedzią na zło: nie da się go pokonać na zawsze, ale można się mu sprzeciwiać codziennie, i to nadaje życiu wartość.

4. Kontekst literacki

   Opowiadania, Tadeusz Borowski (Proszę państwa do gazu, U nas, w Auschwitzu...)

   Borowski pokazuje postawę, której u Camusa niemal nie ma: przystosowanie do zła, człowieka zlagrowanego, który przyjmuje reguły obozu i przestaje widzieć w nich zbrodnię. Zestawienie z bohaterami Dżumy uzupełnia typologię i pokazuje, że najgroźniejszą postawą wobec zła bywa nie kolaboracja, lecz obojętność.