Człowiek wobec presji otoczenia. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Ferdydurke Witolda Gombrowicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Rozstrzygnięcie, czym jest presja otoczenia u Gombrowicza i czy człowiek może się jej wyrwać.
• Trzy środowiska z Ferdydurke z pokazaną presją i reakcją Józia: szkoła (upupienie, wymuszony zachwyt, pojedynek na miny), stancja Młodziaków (presja nowoczesności), dwór w Bolimowie (presja hierarchii).
• Kontekst pokazujący presję grupy w innym tekście lub w życiu społecznym oraz wniosek o granicach wolności jednostki.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Upupienie przez Pimkę: profesor Pimko przepytuje trzydziestoletniego Józia jak ucznia, a ten, choć wie, że jest dorosły, nie potrafi się obronić i daje się zaprowadzić do szkoły. Presja autorytetu, która działa nawet wbrew oczywistym faktom - człowiek staje się tym, za kogo biorą go inni.
• Szkoła: Bladaczka wymusza zachwyt nad Słowackim, Gałkiewicz nie potrafi się zachwycić i zostaje złamany; uczniowie dzielą się na obóz Syfona (niewinność) i Miętusa (chłopięca nieprzyzwoitość), a pojedynek na miny kończy się gwałtem przez uszy. Presja instytucji i presja rówieśników - dwie formy, między którymi nie ma miejsca na własne „ja”.
• Stancja Młodziaków: rodzina inżyniera programowo nowoczesna wymaga swobody, sportu i pogardy dla konwenansów; Józio, zakochany w pensjonarce Zucie, czuje presję, by być nowoczesnym. Odwraca ją, podrzucając listy i sprowadzając do pokoju Zuty Kopyrdę i Pimkę - kompromituje nowoczesność jako pozę.
• Dwór w Bolimowie: u wujostwa Hurleckich panuje forma pańsko-chamska - państwo i służba grają wobec siebie role od pokoleń; Miętus chce się „bratać z parobkiem” i zmusza Walka, by uderzył go w twarz. Bunt przeciw hierarchii, który narzuca parobkowi nową formę - presja nie znika, zmienia tylko kierunek.
• Ucieczka z Zosią: Józio porywa kuzynkę Zosię i natychmiast wpada w rolę romantycznego kochanka, choć jej nie kocha; narrator stwierdza, że nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę. Podsumowanie mechanizmu - presja otoczenia jest nieusuwalna.
• Kupa (opcjonalnie): każde środowisko kończy się sceną powszechnej bijatyki, w której wszyscy tracą formę i padają na siebie w bezkształtną kupę. Obraz tego, co zostaje, gdy formy się rozpadną - chaos, a nie wolność.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Romeo i Julia, William Szekspir

   Dwoje zakochanych dorasta w skłóconych rodach Montekich i Kapuletów, w przeświadczeniu, że muszą się nawzajem nienawidzić, choć nikt nie pamięta już przyczyny sporu. Pokaż, że obok szkolnej formy z Ferdydurke drugim źródłem przymusu są wzorce wpajane przez najbliższych.

2. Kontekst literacki

   Tango, Sławomir Mrożek

   Artur buntuje się przeciw rodzinie, która zniosła wszystkie konwencje, i próbuje narzucić jej z powrotem formę - ślub, zasady, władzę idei; przegrywa, a władzę bierze prostak Edek. Podobnie jak u Gombrowicza walka z konwencją prowadzi do konwencji kolejnej, a bez form zostaje tylko siła.

3. Kontekst społeczny

   Teoria ról społecznych (Erving Goffman, Człowiek w teatrze życia codziennego)

   Socjolog Goffman opisał życie społeczne jako teatr, w którym każdy gra role dopasowane do oczekiwań widzów i nie ma dostępu do „prawdziwego siebie” poza rolą. To naukowy odpowiednik Formy Gombrowicza: presja otoczenia jest strukturą życia społecznego, nie patologią.

4. Kontekst literacki

   Rok 1984, George Orwell

   Winston Smith żyje pod presją Partii, która kontroluje język, pamięć i myśli, a w finale zostaje złamany i kocha Wielkiego Brata. Kontrast skali z Ferdydurke: u Gombrowicza presja jest towarzyska i groteskowa, u Orwella totalitarna i śmiertelna, ale mechanizm - jednostka ukształtowana przez otoczenie wbrew sobie - jest ten sam.