Groteskowy obraz świata. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Ferdydurke Witolda Gombrowicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Tezę o funkcji groteski w Ferdydurke: deformacja jako narzędzie demaskowania Formy, nie zabawa.
• Dwie-trzy sceny z rozpoznanymi cechami groteski: lekcja polskiego z Bladaczką, pojedynek na miny Syfona i Miętusa, stancja Młodziaków, ewentualnie dwór w Bolimowie.
• Kontekst z innym groteskowym obrazem świata oraz wniosek o tym, że świat wykrzywiony pokazuje prawdę, której realizm nie udźwignie.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Porwanie do szkoły: trzydziestoletniego Józia Kowalskiego odwiedza profesor Pimko, który przepytuje go jak ucznia, pomniejsza do roli chłopca i prowadzi do gimnazjum dyrektora Piórkowskiego. Sytuacja niemożliwa, przyjęta przez wszystkich jako normalna - groteska otwiera powieść i ustawia jej reguły.
• Lekcja polskiego: nauczyciel Bladaczka powtarza, że „Słowacki wielkim poetą był”, a uczeń Gałkiewicz rozpaczliwie pyta, jak ma się zachwycać, skoro go nie zachwyca; nauczyciel broni się programem. Karykatura szkoły produkującej wymuszony zachwyt - komizm z podszewką grozy, bo chodzi o gwałt na myśleniu.
• Pojedynek na miny: Syfon, obrońca niewinności i ideałów, i Miętus, piewca chłopięcej nieprzyzwoitości, walczą grymasami twarzy; Syfon wygrywa, więc pokonany Miętus łamie reguły - obala go, siada mu na piersiach i gwałci przez uszy, szepcząc mu w nie najbrzydsze słowa. Spór światopoglądowy sprowadzony do absurdu ciała - kwintesencja groteski Gombrowicza.
• Stancja Młodziaków: inżynier Młodziak, jego żona i córka Zuta są programowo nowocześni (sport, swoboda, pogarda dla konwenansu); Józio podrzuca listy i sprowadza nocą do pokoju Zuty Kopyrdę i Pimkę, co kończy się bijatyką całej rodziny. Groteska obnaża, że nowoczesność jest taką samą pozą jak tradycja.
• Dwór w Bolimowie: u wujostwa Hurleckich Miętus chce „bratać się z parobkiem” Walkiem i zmusza go, by uderzył go w twarz; państwo i służba trwają w skostniałej formie pańsko-chamskiej. Groteskowa deformacja świata ziemiańskiego - trzecia odsłona tego samego mechanizmu.
• Zakończenie (opcjonalnie): Józio ucieka z Zosią Hurlecką i natychmiast wpada w formę romantycznego kochanka; narrator kończy stwierdzeniem, że nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę. Wniosek Gombrowicza: groteskowy świat nie ma wyjścia, bo Forma jest wszędzie.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

   Groteska tego średniowiecznego dialogu polega na łączeniu grozy z komizmem: utwór adresowany także do ludzi prostych miał działać na emocje i realizować hasło memento mori. Zestaw ten cel dydaktyczny z demaskatorską groteską Ferdydurke.

2. Kontekst literacki

   Tango, Sławomir Mrożek

   Rodzina Stomilów żyje w odwróconym porządku: rodzice są anarchistami, a syn Artur pragnie zasad, ślubu i porządku; finałowe tango Edka z Eugeniuszem nad ciałem Artura łączy komizm z grozą. Jak u Gombrowicza groteska służy diagnozie kultury: pokazuje, że po rozpadzie form zostaje tylko brutalna siła.

3. Kontekst literacki

   Mistrz i Małgorzata, Michaił Bułhakow

   Szatan Woland z kotem Behemotem urządza w Moskwie seans czarnej magii, podczas którego z sufitu sypią się pieniądze zamieniające się później w etykiety, a eleganckim damom znikają ubrania; groteska demaskuje chciwość i tchórzostwo społeczeństwa sowieckiego. Podobnie jak w Ferdydurke deformacja ujawnia prawdę o mechanizmach zbiorowych lepiej niż realizm.

4. Kontekst kulturowy

   Groteska w malarstwie (Hieronim Bosch, Ogród rozkoszy ziemskich)

   Bosch zapełnia obrazy hybrydami ludzi i zwierząt, wyolbrzymionymi owocami i absurdalnymi karami, łącząc śmieszność z przerażeniem. Kontekst pokazuje, że groteska to stara tradycja kultury, a Gombrowicz sięga po jej mechanizm - deformację jako sposób mówienia prawdy o człowieku.