Utopijny i realny obraz rzeczywistości. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Tezę, która od razu mówi, po co Żeromski zderza utopię z realnością i jaką rolę przypisuje marzeniu w naprawie państwa.
• Trzy-cztery zestawienia z powieści: szklane domy kontra miasteczko na granicy, hasła rewolucji kontra Baku, sielanka Nawłoci kontra nędza Chłodka, program Gajowca kontra obietnice komunistów.
• Kontekst historyczny lub literacki o utopii oraz wniosek o wymowie powieści jako ostrzeżenia i pytania, nie gotowej recepty.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Szklane domy: Seweryn Baryka w drodze do Polski opowiada synowi o kuzynie inżynierze, który nad Bałtykiem produkuje ze szkła tanie, higieniczne domy z ogrzewaniem i chłodzeniem, o wsi bez brudu i o Polsce jako kraju sprawiedliwości. Utopia w czystej postaci - opowiedziana pięknym, natchnionym językiem, bez jednego konkretu, jak ją zrealizować.
• Miasteczko na granicy: po śmierci ojca Cezary wjeżdża do Polski i widzi błoto, walące się domy, obdartych ludzi; pyta w myślach, gdzie są szklane domy. Pierwsza konfrontacja utopii z realnością - rozczarowanie, które staje się miarą wszystkich późniejszych ocen.
• Rewolucja w Baku: hasła wolności i sprawiedliwości, którymi Cezary się upaja, kończą się głodem, aresztowaniem i śmiercią matki oraz rzezią ormiańsko-tatarską, której ofiary bohater grzebie. Druga utopia i jej realny koszt - Żeromski pokazuje, że piękna idea bez hamulców zamienia się w przemoc.
• Nawłoć i Chłodek: dwór Wielosławskich to sielanka jedzenia, polowań i flirtów, ale w sąsiednim Chłodku komornicy głodują, a starzy umierają z zimna. Realny obraz kraju w dwóch odsłonach - beztroska jednych i nędza drugich, które utopia szklanych domów miała znieść.
• Spór Gajowca z komunistami: Gajowiec broni powolnych reform i wierzy w państwo, komuniści obiecują raj po obaleniu burżuazji; Cezary na zebraniu odpowiada, że wyniszczona klasa robotnicza nie zbuduje nowego świata. Realizm kontra utopia w wersji politycznej - żadna strona nie ma pełnej racji.
• Rozmowa o wielkiej idei (opcjonalnie): Cezary mówi Gajowcowi, że Polsce trzeba wielkiej idei, która porwie ludzi, bo same reformy nie wystarczą wobec nędzy mas. Ślad, że utopia jest potrzebna - jako energia, nie jako plan.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst historycznyPolecany

   Trudna odbudowa niepodległej Polski po 1918 roku (scalanie dzielnic, bieda, podziały społeczne)

   Odrodzone państwo musiało połączyć trzy odmienne dzielnice pozaborowe, wprowadzić wspólną walutę i prawo, przetrwać wojnę 1920 roku i zmierzyć się z nędzą wsi oraz robotników. Ten realny obraz tłumaczy rozczarowanie Cezarego i pokazuje, że szklane domy były utopią nie z winy marzenia, lecz z powodu skali problemów.

2. Kontekst literacki

   Rok 1984, George Orwell

   Rewolucja, która obiecywała wolność i równość, stworzyła w Oceanii państwo totalnego nadzoru, kłamstwa i terroru; utopia zamieniła się w antyutopię. Rozwinięcie tego, co Cezary zobaczył w Baku - literatura XX wieku pokazuje, że utopia wprowadzana siłą kończy się odwrotnością obietnic.

3. Kontekst filozoficzny

   Utopia Tomasza Morusa (1516) jako źródło pojęcia

   Morus opisał idealną wyspę Utopię, której nazwa znaczy „miejsce, którego nie ma”, i od niego pochodzi pojęcie utopii jako wizji pięknej, lecz nierealnej. Kontekst pozwala nazwać szklane domy właściwym terminem i pokazać, że Żeromski świadomie sięga po tradycję marzeń o idealnym państwie, aby je skonfrontować z polską rzeczywistością.