Różne wizje odbudowy Polski po odzyskaniu niepodległości. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Odpowiedź na pytanie, po co Żeromski zestawia różne wizje odbudowy Polski i przed którą z nich powieść ostrzega.
• Trzy wizje omówione z rzecznikiem, treścią i oceną: mit szklanych domów Seweryna Baryki, program reform Szymona Gajowca, rewolucja Antoniego Lulka, plus obrazy Nawłoci i Chłodka jako dowód, że zmiany są konieczne.
• Kontekst historyczny lub literacki oraz wniosek o wymowie otwartego zakończenia jako ostrzeżenia, nie recepty.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Szklane domy: Seweryn Baryka w drodze do Polski opowiada synowi o kuzynie inżynierze, który nad morzem produkuje ze szkła tanie, higieniczne, ogrzewane domy dla ludu, i o Polsce jako kraju nowoczesnej cywilizacji. Wizja utopijna - piękna, ale bez planu; po przekroczeniu granicy Cezary widzi nędzę i błoto.
• Program Gajowca: Szymon Gajowiec, wysoki urzędnik i dawny wielbiciel matki Cezarego, pisze książkę o Polsce i broni drogi powolnych reform: waluty, wojska, oświaty, cierpliwego budowania państwa mimo jego słabości. Cezary zarzuca mu, że reformy są za wolne wobec nędzy mas; wizja realistyczna, ale bez porywającej idei.
• Rewolucja Lulka: Antoni Lulek, chory kolega ze studiów, zabiera Cezarego na zebranie komunistów, gdzie mówi się o obaleniu państwa burżuazyjnego. Cezary odpowiada, że wyniszczona klasa robotnicza nie zbuduje nowego świata; wizja rewolucyjna oceniona przez pamięć Baku.
• Nawłoć i Chłodek: dwór Wielosławskich żyje jedzeniem, polowaniami i flirtami, a w sąsiednim Chłodku komornicy głodują, a starzy umierają z zimna. Obraz nie wizji, lecz jej braku - dowód, że bez reform rewolucja stanie się nieunikniona.
• Otwarte zakończenie: Cezary idzie w pochodzie robotników na Belweder, ale wychodzi z szeregu i kroczy osobno, na czele tłumu, wprost na kordon żołnierzy. Żeromski nie rozstrzyga, którą drogę wybrał bohater - to ostrzeżenie dla czytelnika, nie recepta.
• Rozmowa z Gajowcem o wielkiej idei (opcjonalnie): Cezary wyrzuca Gajowcowi, że Polska potrzebuje wielkiej idei, która porwie ludzi, a nie tylko sprawnej administracji. Klucz do wymowy powieści: żadna z wizji nie daje tej idei, stąd niepokój finału.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Herostrates, Jan Lechoń

   Podmiot liryczny odrzuca romantyczne myślenie o kraju: rozpamiętywanie trudnej historii nie prowadzi do rozwoju, trzeba szukać nowych wzorców i wartości, choćby w pięknie przyrody. Zestaw ten pomysł na naprawę kraju z wizjami Gajowca, Lulka i Seweryna Baryki.

2. Kontekst historyczny

   Odbudowa państwa polskiego po 1918 roku (scalanie ziem po zaborach, reforma rolna, konflikty społeczne)

   II Rzeczpospolita musiała połączyć trzy systemy prawne i gospodarcze, wprowadzić własną walutę, przeprowadzić reformę rolną i stłumić napięcia społeczne, a w 1920 roku obronić się przed bolszewikami. Te fakty potwierdzają diagnozę Żeromskiego: państwo było realne, ale kruche, a spór o drogę jego naprawy toczył się naprawdę.

3. Kontekst literacki

   Wesele, Stanisław Wyspiański

   Dwadzieścia lat wcześniej Wyspiański pokazał, że chłopi i inteligencja nie potrafią wspólnie działać dla Polski, a szansa zrywu ginie w chocholim tańcu. Przedwiośnie podejmuje tę diagnozę w wolnym już państwie: niepodległość jest, ale pytanie, czy społeczeństwo dojrzało do jej zbudowania, pozostaje otwarte.

4. Kontekst literacki

   Lalka, Bolesław Prus

   Wokulski marzy o pracy organicznej i nowoczesnym przemyśle, ale rozbija się o bierność arystokracji i własne uczucie; pozytywistyczna wizja naprawy społeczeństwa przegrywa z realiami. Kontekst pokazuje, że spór o drogę reform ma w polskiej literaturze długą historię i że Gajowiec dziedziczy program pozytywistów.