Wojna i rewolucja jako źródła doświadczeń człowieka. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Tezę o tym, czego wojna i rewolucja uczą człowieka i jak formują jego wybory.
• Trzy-cztery doświadczenia Cezarego z nazwanym skutkiem: fascynacja rewolucją i jej cena (śmierć matki, rzeź w Baku), zderzenie mitu szklanych domów z Polską, udział w wojnie 1920 roku, spór Gajowca z Lulkiem.
• Kontekst pokazujący inne doświadczenie wojny lub rewolucji oraz wniosek o tym, czy takie doświadczenia dają człowiekowi odpowiedzi, czy tylko odbierają złudzenia.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Baku - początek rewolucji: młody Cezary porzuca szkołę, chodzi na wiece, chłonie hasła o wolności i sprawiedliwości i kłóci się z matką, która widzi w rewolucji zagrożenie. Doświadczenie pierwsze: rewolucja jako upojenie i bunt przeciw porządkowi ojców.
• Śmierć matki: Jadwiga Barykowa, która nocami wyprawia się po żywność i ukrywa uciekinierów, zostaje aresztowana i skierowana do ciężkich robót, gdzie umiera z wyczerpania; Cezary zostaje sam. Doświadczenie drugie: rewolucja zabiera najbliższą osobę - cena haseł staje się osobista.
• Rzeź w Baku: podczas walk ormiańsko-tatarskich w 1918 roku Cezary zostaje przydzielony do grzebania zwłok i nosi ciała pomordowanych, wśród nich pięknej młodej Ormianki. Doświadczenie trzecie: wstrząs, który odbiera rewolucji romantyczny blask i pokazuje jej ludzki koszt.
• Powrót ojca i mit szklanych domów: Seweryn, uznany za zmarłego, wraca i wywozi syna do Polski, w drodze opowiadając o szklanych domach; umiera przed granicą. Cezary wjeżdża do nędznego miasteczka i pyta, gdzie są te domy. Doświadczenie, które uczy nieufności wobec pięknych opowieści.
• Wojna 1920 roku: po przyjeździe do Warszawy Cezary zgłasza się na ochotnika do wojska i walczy z bolszewikami, ratuje życie Hipolitowi Wielosławskiemu, z którym się zaprzyjaźnia. Doświadczenie wyboru: człowiek, który zna rewolucję od środka, wybiera obronę państwa, choć nie ma co do niego złudzeń.
• Warszawa i Lulek (opcjonalnie): na zebraniu komunistów Cezary nie daje się porwać i przekonuje, że wyniszczona klasa robotnicza nie zbuduje nowego świata, ale w finale idzie w pochodzie na Belweder osobno. Suma doświadczeń: nieufność wobec każdej ideologii i samotny wybór.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst historycznoliterackiPolecany

   Pokolenie Kolumbów i doświadczenie II wojny światowej

   Twórcy pokolenia Kolumbów, czyli Baczyński, Borowski, Szczepański, Herling-Grudziński i Różewicz, doświadczyli okrucieństwa wojny i opisali je w swoich utworach; to przeżycie pokoleniowe odcisnęło piętno na ich wrażliwości i sumieniu. Zestaw je z losem Cezarego Baryki.

2. Kontekst historyczny

   Rewolucja bolszewicka (1917) i wojna polsko-bolszewicka (1920)

   Przewrót w Rosji przyniósł wojnę domową, terror i głód, a w 1920 roku Armia Czerwona ruszyła na Warszawę; pokolenie Cezarego dorastało między tymi wydarzeniami. Kontekst pozwala pokazać, że biografia bohatera jest typowa dla ludzi, którym historia zabrała młodość, i wyjaśnia, dlaczego wybiera obronę Polski, znając rewolucję od środka.

3. Kontekst literacki

   Inny świat, Gustaw Herling-Grudziński

   Autor opisuje sowiecki łagier, czyli system zrodzony z rewolucji, która obiecywała sprawiedliwość; jego doświadczenie to głód, praca ponad siły i próba ocalenia człowieczeństwa. Zestawienie z Baku pokazuje, dokąd prowadzi rewolucja, której Cezary przez chwilę zaufał.

4. Kontekst literacki

   Zdążyć przed Panem Bogiem, Hanna Krall

   Marek Edelman po doświadczeniu getta i powstania został kardiochirurgiem, by dalej „wyprzedzać Pana Boga” i ratować życie. Podobnie jak Cezary, który po Baku studiuje medycynę, pokazuje, że doświadczenie masowej śmierci może zamienić się w wybór służby życiu, a nie w zobojętnienie.