„Człowiek zlagrowany” jako ofiara zbrodniczego systemu. Omów zagadnienie na podstawie utworu Proszę państwa do gazu Tadeusza Borowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Tezę o tym, na czym polega podwójna krzywda człowieka zlagrowanego i kogo Borowski oskarża.
• Trzy-cztery sceny z opowiadania czytane pod tezę: motywacja pójścia na rampę (jedzenie, buty), obsługa transportu z Sosnowca-Będzina, matka wypierająca się dziecka, wściekłość Tadka na ofiary i wyjaśnienie Henriego.
• Kontekst z innym świadectwem lub wiedzą o systemie oraz wniosek o zbrodniczości mechanizmu, który zamienia ofiary we współuczestników.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Obóz przed rampą: więźniowie siedzą nago w barakach (odwszawianie), Tadek i Francuz Henri jedzą chleb, boczek i cebulę, a Henri tłumaczy, że dobrobyt obozu zależy od transportów. Punkt wyjścia: zlagrowanie widoczne w tym, że śmierć innych jest źródłem jedzenia i rozmawia się o niej jak o pogodzie.
• Wyjście na rampę: Tadek idzie po raz pierwszy z komandem Kanada, bo chce zdobyć buty i jedzenie; na rampie stoją esesmani, nadjeżdżają wagony z Sosnowca-Będzina, a więźniowie mają rozładować ludzi i ich rzeczy. System stawia stawkę: współudział w zagładzie w zamian za szansę przetrwania.
• Rozładunek: więźniowie wynoszą z wagonów zadeptane niemowlęta i trupy, kierują ludzi do ciężarówek, zbierają walizki, jedzenie i złoto; Tadek dostaje mdłości, ale musi pracować. Machina zagłady obsługiwana przez ofiary - najkonkretniejszy obraz zbrodniczego systemu.
• Matka i dziecko: młoda kobieta ucieka od biegnącego za nią dziecka, żeby trafić do grupy zdolnych do pracy, a więzień Andrej, marynarz z Sewastopola, bije ją i wrzuca na ciężarówkę razem z dzieckiem; esesman chwali go słowem gut. Odwrócenie odruchów: matka wypiera się dziecka, ofiara karze ofiarę, oprawca aprobuje.
• Wściekłość na ofiary: Tadek wyznaje Henriemu, że czuje złość nie na Niemców, lecz na ludzi idących do gazu, i chce ich bić; Henri odpowiada, że to normalne, przewidziane i obliczone - rampa męczy, a złość najłatwiej wyładować na słabszym. Klucz do tematu: odwrócenie moralności jest zaplanowaną częścią systemu.
• Zakończenie (opcjonalnie): po odjeździe ostatnich ciężarówek więźniowie wracają z łupem, a narrator stwierdza, że obóz będzie przez kilka dni mówił o transporcie Sosnowiec-Będzin, bo był to dobry, bogaty transport. Ostatnie zdanie jako wyrok: ludzie zostali policzeni w chlebie i butach.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Inny świat, Gustaw Herling-Grudziński

   Autor opisuje sowiecki łagier w Jercewie, gdzie głód i praca ponad siły również produkują ludzi zlagrowanych, ale pokazuje też Kostylewa i innych, którzy ocalają resztki godności; w epilogu odmawia „zrozumienia” byłemu więźniowi, który doniósł na współwięźniów, by przeżyć. Polemika z Borowskim: system jest równie zbrodniczy, lecz Grudziński wierzy, że człowiek może odmówić jego prawom.

2. Kontekst biograficzny

   Tadeusz Borowski jako więzień Auschwitz i Dachau (1943-1945)

   Borowski trafił do Auschwitz w 1943 roku, pracował między innymi jako fleger, czyli sanitariusz, i przeszedł ewakuację do Dachau; po wojnie pisał o obozie w pierwszej osobie, celowo nie oddzielając siebie od zlagrowanych. Kontekst wyjaśnia, dlaczego oskarżenie systemu ma u niego formę bezlitosnego świadectwa od środka, bez wybielania własnej roli.

3. Kontekst literacki

   Medaliony, Zofia Nałkowska

   Zbiór krótkich reportaży o zbrodniach niemieckich z mottem „Ludzie ludziom zgotowali ten los”; w opowiadaniach takich jak Profesor Spanner czy Kobieta cmentarna świadkowie mówią o zagładzie językiem beznamiętnym, zwykłym. Wspólna z Borowskim metoda: oskarżenie systemu przez sprawozdawczość i pokazanie, że zbrodnia zaraża także ofiary i świadków.