Zagłada z perspektywy świadka i uczestnika wydarzeń w getcie. Omów zagadnienie na podstawie Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Jasno postawioną tezę, że podwójna perspektywa świadka i uczestnika sprawia, iż Edelman opowiada Zagładę przez konkret i bez patosu, wbrew heroicznej legendzie.
• Co najmniej trzy konkretne elementy z rozmowy: Umschlagplatz widziany oczami gońca ze szpitala, powstanie jako wybór sposobu umierania oraz demitologizujące szczegóły o Anielewiczu lub bojowcach, a także uwagę o formie wywiadu bez komentarza autorki.
• Kontekst pokazujący inną relację o Zagładzie (na przykład Medaliony Nałkowskiej) i wniosek, dlaczego literatura faktu wybiera powściągliwość zamiast patosu.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Świadek przy bramie Umschlagplatzu: Edelman jako goniec szpitala miał przepustkę i stał przy bramie, przez którą w czasie wielkiej akcji przeszło, jak mówi, czterysta tysięcy ludzi; mógł wyprowadzić nielicznych, więc wybierał. Znaczenie: perspektywa kogoś, kto patrzył z bliska na cały proces, nie tylko na jego heroiczny finał.
• Uczestnik powstania: Edelman dowodził jednym z oddziałów ŻOB, a po śmierci Anielewicza w bunkrze przy Miłej 18 stanął na czele reszty bojowców; wyszedł z getta kanałami. Mówi, że nie chodziło o zwycięstwo, lecz o to, by nie dać się zaprowadzić na śmierć. Znaczenie: uczestnik odbiera powstaniu legendę i przywraca mu ludzką miarę.
• Rzeczowy język i liczby: Edelman mówi o dwustu dwudziestu bojowcach, o jednym rewolwerze na kilku ludzi, o tym, że strzelanie uważa się za największe bohaterstwo, więc strzelali. Znaczenie: konkret zamiast patosu jako świadomy wybór świadka.
• Demitologizacja bohaterów: matka Anielewicza malowała skrzela ryb czerwoną farbą, żeby wyglądały świeżo; Michał Klepfisz zasłonił ciałem karabin, ale Edelman nie robi z tego sceny pomnikowej. Znaczenie: świadek pilnuje prawdy o ludziach, nie o symbolach.
• Głód i śmierć w getcie: relacja o badaniach lekarzy nad chorobą głodową i o ludziach, którzy wybierali, jak umrzeć, w tym o lekarce podającej dzieciom w szpitalu truciznę, żeby nie trafiły do wagonów. Znaczenie: Zagłada widziana od wewnątrz to codzienne decyzje, nie tylko walka.
• Forma rozmowy i drugi plan (opcjonalnie): Krall zapisuje wypowiedzi Edelmana bez komentarza, przeplatając getto z salą operacyjną, gdzie lekarz wyprzedza śmierć. Znaczenie: forma reportażu-rozmowy sama jest wyborem perspektywy - głos świadka nie zostaje przesłonięty głosem autorki.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst kulturowyPolecany

   Pianista, Roman Polański

   Film nakręcony na podstawie wspomnień Władysława Szpilmana pokazuje getto bez upiększeń: okrucieństwo oprawców, upodlenie ofiar, ale też kolaborację i wyrywanie sobie z rąk jedzenia. Zestaw ten obraz z reportażem Krall - oba opierają się na relacji świadka i uczestnika.

2. Kontekst literacki

   Medaliony, Zofia Nałkowska

   Nałkowska spisuje relacje ocalałych i świadków oszczędnym, zdystansowanym językiem, a motto o ludziach, którzy ludziom zgotowali ten los, zastępuje komentarz. To ta sama zasada, którą stosuje Krall: fakty mówią same, autorka wycofuje się, dlatego oba teksty można czytać jako wzór literatury faktu o Zagładzie.

3. Kontekst literacki

   Campo di Fiori, Czesław Miłosz

   Wiersz pokazuje Zagładę z zewnątrz: warszawiacy bawią się na karuzeli przy murze płonącego getta, a poeta widzi samotność ginących. Kontrast z perspektywą Edelmana, który patrzy od wewnątrz, pozwala pokazać, jak zmienia się obraz tych samych wydarzeń w zależności od miejsca, z którego się patrzy.

4. Kontekst historyczny

   Getto warszawskie: wielka akcja likwidacyjna (lato 1942), Umschlagplatz i Treblinka

   Wiedza o tym, że w ciągu kilku tygodni 1942 roku wywieziono do Treblinki około trzystu tysięcy ludzi, a w chwili wybuchu powstania w getcie pozostało ich kilkadziesiąt tysięcy, wyjaśnia rzeczowość Edelmana: jego liczby nie są chłodem, lecz wiernością faktom.