Walka o życie z perspektywy wojennej i powojennej. Omów zagadnienie na podstawie Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Stanowisko, że walka o życie zmienia formę wraz z okolicznościami, ale w obu planach książki chodzi o odebranie śmierci władzy nad człowiekiem.
• Co najmniej dwa przykłady z planu wojennego (Umschlagplatz, powstanie jako wybór sposobu umierania) i co najmniej jeden z planu powojennego (operacje serca, zdanie o zasłanianiu płomienia świeczki), z pokazaniem związku między nimi.
• Kontekst zestawiający walkę o życie Edelmana z innym jej obrazem (na przykład przetrwanie za cenę moralności u Borowskiego) i wniosek o różnych obliczach tej walki.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Umschlagplatz: Edelman jako goniec szpitala wyprowadzał chorych z placu, korzystając z przepustki; musiał decydować, kogo zabrać, i patrzył na ludzi idących do wagonów. Znaczenie: walka o życie w getcie to ratowanie pojedynczych osób i ciężar wyboru, kto przeżyje.
• Powstanie jako wybór sposobu umierania: około dwustu dwudziestu bojowców z niewielką liczbą broni nie walczyło o zwycięstwo, ale o to, by nie dać się zaprowadzić na śmierć. Znaczenie: walka o życie zamienia się w walkę o godność śmierci, gdy życia uratować nie można.
• Pola Lifszyc i inne ciche wybory: dziewczyna dogoniła kolumnę, żeby pójść na śmierć z matką; lekarka w szpitalu podała dzieciom truciznę, żeby nie trafiły do wagonów. Znaczenie: w getcie decyzja o śmierci bywała ostatnią formą troski o człowieka.
• Wyjście kanałami i dalsze życie: Edelman z grupą bojowców wychodzi z płonącego getta kanałami na stronę aryjską i przeżywa wojnę. Znaczenie: przejście od planu wojennego do powojennego, przetrwanie jako początek nowej postaci tej samej walki.
• Sala operacyjna po wojnie: Edelman, kardiolog w Łodzi, współpracuje z chirurgiem przy ryzykownych operacjach serca i mówi, że Bóg chce zgasić świeczkę, a lekarz musi zdążyć ją osłonić. Znaczenie: tytułowa formuła spina oba plany - i w getcie, i w szpitalu chodzi o wyprzedzenie śmierci.
• Rzeczowy ton relacji (opcjonalnie): Edelman opowiada o obu planach tym samym konkretnym językiem, bez patosu, a Krall nie komentuje. Znaczenie: forma podkreśla ciągłość postawy - walka o życie jest zwykłym obowiązkiem, nie bohaterstwem.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Dżuma, Albert Camus

   Doktor Rieux walczy z zarazą bez wiary w ostateczne zwycięstwo, bo uważa leczenie za zwykłą uczciwość, a nie heroizm. To bliskie Edelmanowi rozumienie walki o życie jako codziennego obowiązku lekarza, podjętego mimo pewności, że śmierci nie da się pokonać na zawsze.

2. Kontekst literacki

   Opowiadania, Tadeusz Borowski (Proszę państwa do gazu, U nas, w Auschwitzu...)

   W obozie Borowskiego walka o przetrwanie odbywa się kosztem innych: Tadek zdobywa jedzenie z transportów, a więźniowie uczą się nie widzieć cudzej śmierci. Kontrast z Edelmanem, dla którego walka o życie zawsze dotyczy także innych ludzi, pokazuje, że przetrwanie i walka o życie w sensie etycznym to nie to samo.

3. Kontekst historyczny

   Getto warszawskie: głód, wielka akcja likwidacyjna 1942 i powstanie 1943

   Wiedza o skali wywózek do Treblinki, o głodzie i o tym, że w getcie lekarze prowadzili badania nad chorobą głodową, pokazuje, że walka o życie zaczęła się na długo przed powstaniem i przybierała formy medyczne, konspiracyjne i zbrojne. Kontekst ten wyjaśnia, dlaczego Edelman nie oddziela pracy lekarza od walki.