Postawy odwagi i tchórzostwa. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Potopu Henryka Sienkiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Jasno postawioną tezę, że w Potopie odwaga jest miarą wartości człowieka, gdy służy wierności ojczyźnie i słowu, a tchórzostwo ukryte pod maską rozsądku jest formą zdrady.
• Co najmniej dwa przykłady odwagi z fragmentów - przemianę Kmicica i jego wyprawę na działo pod Jasną Górą - oraz co najmniej jeden przykład tchórzostwa: kapitulację szlachty pod Ujściem lub zdradę Radziwiłłów w Kiejdanach.
• Kontekst literacki lub historyczny oraz wniosek o tym, że odwaga u Sienkiewicza zawsze łączy się z wiernością wartościom, a powieść miała krzepić serca czytelników pod zaborami.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Kmicic na początku: młody chorąży orszański z kompanią warchołów pali Wołmontowicze w odwecie za śmierć towarzyszy, porywa Oleńkę Billewiczównę i ściąga na siebie wyrok szlachty laudańskiej. Odwaga bez hamulców - brawura, która nie służy niczemu poza własną fantazją, i punkt wyjścia do przemiany.
• Kiejdany: na uczcie hetman Janusz Radziwiłł ogłasza układ ze Szwedami; Mirski i Stankiewicz rzucają mu buławy pod nogi, a Wołodyjowski, Skrzetuski i Zagłoba odmawiają posłuszeństwa i wszyscy trafiają do więzienia; Kmicic, związany wcześniejszą przysięgą na krucyfiks, zostaje przy zdrajcy i traci w oczach Oleńki. Zdrada z wyrachowania w wielkim stylu i dramat człowieka uwięzionego przez własne słowo.
• Zwrot Kmicica: gdy Bogusław Radziwiłł cynicznie wyjawia mu, że Radziwiłłowie chcą podzielić Rzeczpospolitą jak sukno, Kmicic próbuje porwać Bogusława i zostaje ranny; przyjmuje nazwisko Babinicz, by odkupić winy czynem. Odwaga moralna - zerwanie z fałszywą lojalnością i gotowość do służby bez sławy.
• Obrona Jasnej Góry: Babinicz przybywa do Częstochowy, ostrzega przeora Kordeckiego przed Szwedami i walczy na murach, a gdy Müller sprowadza ciężką kolubrynę, w nocy sam wychodzi z klasztoru i wysadza działo, ryzykując życie. Odwaga najwyższa - ofiarna, świadoma ceny, w służbie czegoś większego niż on sam.
• Kuklinowski: po wysadzeniu działa Kmicic wpada w ręce Kuklinowskiego, polskiego szlachcica w służbie szwedzkiej, który mści się za dawną zniewagę, przypalając mu boki pochodnią; Kmicica ratują Kiemlicze, a on odpłaca oprawcy tą samą męką. Tchórzostwo i podłość zdrajcy zestawione z hartem człowieka, który cierpi za sprawę.
• Kapitulacja pod Ujściem i odwaga wobec króla (opcjonalnie): na początku wojny szlachta wielkopolska pod wodzą Opalińskiego poddaje się Szwedom bez walki, dla wygody i bezpieczeństwa; później Kmicic w górach ratuje Jana Kazimierza wracającego do kraju i wyznaje mu prawdę o sobie. Tchórzostwo elit jako grzech wobec ojczyzny i przyznanie się do win jako akt odwagi.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Który skrzywdziłeś, Czesław Miłosz

   Poeta staje po stronie skrzywdzonego, potępia oprawców i nie boi się zemsty tyrana, bo wie, że zawsze pojawi się kolejny wierny prawdzie; naprzeciw niego stoją ulegli i fałszywi pochlebcy. Zestaw ten kontrast z odwagą Kmicica i tchórzostwem wojewodów.

2. Kontekst literacki

   Pieśń o Rolandzie

   Roland w wąwozie Roncevaux walczy z Saracenami do końca i długo odmawia wezwania pomocy rogiem, bo honor rycerza nie pozwala na odwrót; gdy w końcu dmie w olifant, jest już za późno. Ginie zwrócony twarzą ku wrogowi, a jego śmierć zostaje ukazana jak śmierć świętego. Etos rycerski - odwaga aż po śmierć w służbie Boga, króla i ojczyzny - jest wzorcem, z którego Sienkiewicz czerpie dla Kmicica; różnica w tym, że Kmicic musi na ten etos dopiero zasłużyć.

3. Kontekst historyczny

   Potop szwedzki (1655-1660) i pisanie powieści ku pokrzepieniu serc

   W 1655 roku znaczna część szlachty i magnaterii rzeczywiście poddała się Karolowi Gustawowi, a obrona Częstochowy i konfederacja tyszowiecka stały się punktem zwrotnym wojny. Sienkiewicz pisał o tym w latach osiemdziesiątych XIX wieku, pod zaborami, by pokazać rodakom, że naród potrafi podnieść się z upadku; kontekst tłumaczy, dlaczego odwaga jest w powieści tak wyraźnie nagradzana, a tchórzostwo piętnowane.

4. Kontekst literacki

   Iliada, Homer (pojedynek Hektora z Achillesem)

   Hektor wie, że w pojedynku z Achillesem zginie, i mimo lęku - w pewnej chwili nawet ucieka wokół murów Troi - staje do walki, bo tego wymaga honor obrońcy miasta. Homer pokazuje, że odwaga nie wyklucza strachu, lecz go pokonuje; to pozwala ocenić bohaterów Sienkiewicza głębiej - Kmicic pod Jasną Górą też się boi, a jego wartość polega na tym, że idzie mimo to.