Czym dla człowieka mogą być wspomnienia? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Tezę, że wspomnienia mogą być dla człowieka ocaleniem tożsamości i wierności ideałom, ale też więzieniem, które utrudnia życie w teraźniejszości.
• Dwóch bohaterów omówionych kontrastowo: Rzeckiego i jego Pamiętnik starego subiekta jako pamięć-azyl oraz Wokulskiego, którego wspomnienia upokorzeń i zesłania napędzają ambicje i rozdarcie, z konkretnymi epizodami z ich przeszłości.
• Kontekst literacki lub biograficzny oraz wniosek o tym, że pamięć jest siłą dwuznaczną - buduje człowieka, ale może go zatrzymać w miejscu.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Pamiętnik starego subiekta: Rzecki wieczorami spisuje wspomnienia - o ojcu, który wychował go w kulcie Napoleona, o terminowaniu u Jana Mincla, o kolegach subiektach, o Wokulskim. Zapis wspomnień jest dla niego sposobem porządkowania świata, który przestał rozumieć. Pamięć jako azyl i źródło tożsamości.
• Rzecki i Węgry: w 1848 roku młody Rzecki wyruszył z przyjacielem Augustem Katzem walczyć w węgierskiej rewolucji; przeżył bitwy, klęskę i ucieczkę, a Katz po upadku sprawy odebrał sobie życie. Rzecki wraca do tych wspomnień jako do czasu, gdy życie miało sens - wspomnienia jako miara wartości, ale i powód, dla którego nie umie żyć w epoce giełdy.
• Legenda Napoleonów: pamięć o Napoleonie, którą Rzecki odziedziczył po ojcu, każe mu przez całe życie czekać na Bonapartego, który naprawi Europę - śledzi gazety, snuje polityczne domysły, a śmierć syna Napoleona III w Afryce jest dla niego ciosem. Wspomnienie przekształcone w wiarę - piękne i anachroniczne zarazem.
• Pokój Rzeckiego: przez ćwierć wieku ten sam pokoik przy sklepie, te same meble, gitara, pies Ir, ten sam rytm dnia - przestrzeń, w której czas się zatrzymał. Wspomnienia zamienione w codzienność: ocalają wierność, ale zamykają przed zmianą, a gdy sklep zostaje sprzedany, Rzecki umiera.
• Wokulski i pamięć upokorzeń: bohater pamięta, jak jako subiekt w winiarni Hopfera uczył się nocami, wyśmiewany przez kolegów i klientów, jak wymykał się z piwnicy przez okno na wykłady, jak po powstaniu 1863 roku trafił na zesłanie do Irkucka, jak ożenił się z Minclową dla sklepu. Te wspomnienia nie są nostalgią - są raną, która napędza ambicję udowodnienia, że jest kimś więcej niż kupcem.
• Prezesowa Zasławska i kamień w Zasławiu (opcjonalnie): stara arystokratka wspomina młodzieńczą miłość do stryja Wokulskiego, której nie pozwolono jej spełnić, i prosi, by na kamieniu w ruinach zamku wyryć strofy Mickiewicza jako pamiątkę. Wspomnienie jako wierność uczuciu przez całe życie - pamięć, która nie więzi, lecz uszlachetnia.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Latarnik, Henryk Sienkiewicz

   Lektura Pana Tadeusza budzi w Skawińskim wspomnienia dzieciństwa w ojczyźnie i po raz pierwszy od lat każe mu poczuć się Polakiem, ale zatracenie się w przeszłości kosztuje go pracę i doprowadza do katastrofy. Zestaw te wspomnienia z pamiętnikami Rzeckiego i przeszłością Izabeli Łęckiej.

2. Kontekst literacki

   Pan Tadeusz, Adam Mickiewicz

   Poemat powstał na emigracji jako powrót pamięcią do „kraju lat dziecinnych” - Inwokacja wprost mówi o tęsknocie, a Soplicowo jest utraconym światem szlacheckiej Litwy, ocalonym w idealizującym wspomnieniu. Pamięć pełni tu funkcję nieobecną w Lalce: ocala wspólnotę i jej wartości, nie tylko jednostkę; zestawienie z Rzeckim pokazuje, że nostalgia może budować, gdy staje się dziełem, a więzić, gdy zostaje tylko czekaniem.

3. Kontekst literacki

   Sklepy cynamonowe, Bruno Schulz

   Narrator wraca do dzieciństwa w prowincjonalnym miasteczku i przekształca wspomnienia o ojcu, sklepie i ulicach w mit - czas we wspomnieniu rozgałęzia się, przedmioty ożywają, a rzeczywistość zostaje odzyskana jako baśń. Kontrast z Prusem: u Schulza pamięć jest twórcza i wyzwalająca, u Rzeckiego wierna, ale zatrzymująca życie.

4. Kontekst biograficzny

   Bolesław Prus i powstanie styczniowe (udział, rana, więzienie)

   Szesnastoletni Aleksander Głowacki walczył w powstaniu 1863 roku, został ranny i uwięziony, a doświadczenie klęski i późniejsze lęki towarzyszyły mu całe życie. Wspomnienia Wokulskiego o powstaniu i zesłaniu oraz gorycz Rzeckiego mają więc źródło w biografii autora; kontekst pokazuje, że Lalka jest też powieścią o pokoleniu, które musiało żyć dalej z pamięcią klęski.