Konfrontacja marzeń z rzeczywistością. Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Tezę: konfrontacja marzeń z rzeczywistością w Lalce kończy się klęską idealistów, bo świat powieści rządzi się prawami społecznymi i ekonomicznymi, a nie ideałami.
• Co najmniej trzech marzycieli omówionych pod tezę: Wokulskiego z wyidealizowaną Izabelą, Rzeckiego z legendą Napoleonów i Ochockiego z marzeniem o wynalazku, z nazwaniem, o co każde marzenie się rozbija.
• Kontekst literacki lub historycznoliteracki oraz wniosek o tym, że Prus krytykuje społeczeństwo, które nie ma miejsca dla marzycieli, a nie same marzenia.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Wokulski i ideał Izabeli: zobaczywszy ją w teatrze, tworzy w wyobraźni obraz kobiety doskonałej i przez lata do niego dąży. Rzeczywistość to Izabela próżna, chłodna i przekonana, że kupiec stoi niżej od niej, oraz salon, w którym Wokulski zawsze będzie obcy. Zderzenie w pociągu pod Skierniewicami kończy się próbą samobójczą i zniknięciem bohatera.
• Wokulski i marzenie naukowe: w młodości uczył się nocami u Hopfera i studiował w Szkole Głównej, na zesłaniu w Irkucku zajmował się nauką, a w Paryżu Geist proponuje mu pracę nad metalem lżejszym od powietrza. Bohater waha się między nauką i miłością i ostatecznie żadnego marzenia nie realizuje - rzeczywistość polska nie daje mu miejsca ani jako uczonemu, ani jako człowiekowi.
• Rzecki i legenda Napoleonów: wychowany przez ojca w kulcie Napoleona, walczył na Węgrzech w 1848 roku, a przez całe życie czeka, że Bonapartowie zmienią losy Europy i Polski; czyta gazety w poszukiwaniu znaków, a wiadomość o śmierci syna Napoleona III w Afryce odbiera jako koniec nadziei. Marzenie polityczne w świecie giełdy i kapitału - anachronizm, który Prus opisuje z czułością.
• Rzecki i marzenie o szczęściu Wokulskiego: stary subiekt układa w głowie plany, że przyjaciel ożeni się z Heleną Stawską, aranżuje spotkania i cieszy się cudzym życiem. Rzeczywistość - Wokulski nie kocha Stawskiej, a jego los kończy się zniknięciem - niszczy także to skromne marzenie.
• Ochocki i wynalazek: młody naukowiec marzy o maszynie latającej, która zmieni świat, ale w Warszawie nie ma dla niego laboratorium, pieniędzy ani zrozumienia; w finale, zapisany w testamencie Wokulskiego, wyjeżdża za granicę. Marzenie naukowe w kraju, który go nie potrzebuje.
• Izabela i Łęcki (opcjonalnie): ona marzy o wielkiej partii i życiu w świecie arystokratycznego blasku, on o odzyskaniu fortuny i uznaniu; oboje żyją w złudzeniu mimo bankructwa. Marzenia bez pokrycia, które Prus ocenia surowiej niż marzenia idealistów - bo służą tylko sobie.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Przedwiośnie, Stefan Żeromski

   Cezary Baryka jedzie do Polski z opowieścią ojca o szklanych domach - nowoczesnym, sprawiedliwym kraju - a na granicy widzi błotniste miasteczko i nędzę. Zderzenie mitu z rzeczywistością powtarza się w Nawłoci i w Warszawie; Baryka, jak Wokulski, nie znajduje w kraju miejsca dla swojego marzenia i kończy w geście rozpaczy. Pół wieku po Lalce ta sama diagnoza Polski.

2. Kontekst literacki

   Kordian, Juliusz Słowacki

   Kordian marzy o wielkim czynie za ojczyznę, ale w Londynie i we Włoszech odkrywa, że świat kieruje się pieniądzem i pozorem, a w noc zamachu przegrywa z własnym Strachem i Imaginacją przed sypialnią cara. Romantyczny rodowód konfliktu marzenia i rzeczywistości: Wokulski, który czyta Mickiewicza i idealizuje kobietę, jest spadkobiercą Kordiana w epoce, która idealizmu już nie ceni.

3. Kontekst historycznoliteracki

   Spór romantyków z pozytywistami (idealizm a realizm po 1864 roku)

   Po klęsce powstania styczniowego pozytywiści odrzucili romantyczne marzenie o czynie na rzecz trzeźwej pracy, ale bohaterowie Prusa pokazują, że marzeń nie da się wykreślić - w Wokulskim, jak mówi powieść, stopiło się dwu ludzi: romantyk sprzed 1863 roku i pozytywista z lat siedemdziesiątych. Kontekst pozwala odczytać Lalkę jako powieść o zderzeniu dwóch epok w jednym człowieku.