Miłość – siła destrukcyjna czy motywująca do działania? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Tezę, że miłość w Lalce jest siłą ambiwalentną - napędza Wokulskiego do działania, a zarazem niszczy go, bo kocha według romantycznego wzorca kobietę niezdolną do odwzajemnienia.
• Dowody z obu stron alternatywy: majątek, spółka i pomoc ubogim jako skutek miłości motywującej oraz zaślepienie, scena w pociągu pod Skierniewicami i próba samobójcza jako skutek miłości niszczącej.
• Kontekst literacki pokazujący romantyczny model kochania oraz wniosek, że Prus nie potępia miłości, lecz jej wyidealizowaną, książkową wersję.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Początek uczucia: Wokulski widzi Izabelę Łęcką w teatrze i od tej chwili podporządkowuje jej całe życie. Wyjeżdża do Bułgarii, gdzie na dostawach dla wojska w czasie wojny rosyjsko-tureckiej pomnaża majątek z trzydziestu do trzystu tysięcy rubli - miłość jako motor przedsiębiorczości i ryzyka.
• Działania dla Izabeli: Wokulski wykupuje weksle Łęckiego i rodowe srebra, przez podstawionego Szlangbauma nabywa na licytacji kamienicę Łęckich za cenę wyższą niż jej wartość, funduje owację dla aktora Rossiego, kupuje klacz wyścigową i wygrywa gonitwę, rani w pojedynku barona Krzeszowskiego, uczy się angielskiego. Każdy czyn ma jeden cel, a przy okazji powstaje spółka do handlu ze Wschodem i bogaci się wielu ludzi.
• Miłość jako źródło dobra dla innych: pod wpływem uczucia Wokulski pomaga furmanowi Wysockiemu, prostytutce Mariannie, stolarzowi Węgiełkowi z Zasławia, wspiera Helenę Stawską i daje pracę wielu ludziom. Prus pokazuje, że prywatna motywacja może przynosić społeczny pożytek.
• Zaślepienie: Wokulski ignoruje sygnały - Izabela traktuje go jak narzędzie do ratowania finansów rodziny, flirtuje ze Starskim, zachwyca się skrzypkiem Molinarim, a jego samego widzi jako kupca o czerwonych rękach. Bohater raz po raz wraca, upokarzany, bo kocha ideał, który sam stworzył.
• Skierniewice: w pociągu do Krakowa Izabela i Starski rozmawiają po angielsku o swoim romansie, pewni, że Wokulski nie rozumie; on rozumie każde słowo. Wysiada w Skierniewicach, kładzie się na torach, a w ostatniej chwili ratuje go dróżnik Wysocki, brat furmana. Miłość jako siła destrukcyjna w najczystszej postaci.
• Rozliczenie z romantyzmem (opcjonalnie): w chwili zwątpienia Wokulski rzuca tom poezji Mickiewicza i oskarża poetów, że zmarnowali mu życie, ucząc kochać kobietę idealną, której nie ma. Wcześniej w Zasławiu kazał wyryć na kamieniu strofy z wiersza Mickiewicza. Diagnoza Prusa: niszczy nie miłość, lecz jej romantyczny wzorzec.
• Inne wątki miłosne (dla równowagi): skrywane uczucie Rzeckiego do Heleny Stawskiej, niespełniona miłość prezesowej Zasławskiej do stryja Wokulskiego i nieudane małżeństwo Krzeszowskich. Znaczenie: miłość w Lalce ma wiele twarzy, więc odpowiedź nie musi opierać się wyłącznie na Wokulskim.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Zbrodnia i kara, Fiodor Dostojewski

   Sonia, która utrzymuje rodzinę z prostytucji, pokazuje Raskolnikowowi świat oparty na wierze; to jej wyznaje winę, dzięki niej zgłasza się na policję i razem z nią przetrwa katorgę. Zestaw tę miłość z nieodwzajemnionym uczuciem Wokulskiego - oba całkowicie odmieniają życie bohatera.

2. Kontekst literacki

   Dziady cz. IV, Adam Mickiewicz

   Gustaw, nieszczęśliwy kochanek, przychodzi do księdza w noc dziadów i opowiada o miłości, która zniszczyła mu życie, gdy ukochana wyszła za bogatszego; przebija się sztyletem, choć jako duch nie umiera. Wokulski, wychowany na tej poezji, powtarza model Gustawa: jedna kobieta, absolutne uczucie, próba samobójcza - Prus pokazuje, że romantyczny wzorzec miłości w realnym świecie kończy się klęską.

3. Kontekst literacki

   Pan Tadeusz, Adam Mickiewicz

   Jacek Soplica z odrzuconej miłości do Ewy Horeszkówny zabija Stolnika i ściąga na siebie hańbę zdrajcy; ta sama miłość, przepracowana w pokucie, czyni z niego księdza Robaka, emisariusza i bohatera. Jedna postać, obie strony alternatywy z tematu: miłość niszczy Jacka, a potem motywuje go do działania - kontrast z Wokulskim, któremu przemiana nie jest dana.

4. Kontekst historycznoliteracki

   Werteryzm i romantyczny model miłości (Cierpienia młodego Wertera Goethego)

   Werter kocha zaręczoną, a potem zamężną Lottę, żyje wyłącznie tym uczuciem i popełnia samobójstwo; jego historia wywołała w Europie modę na miłość nieszczęśliwą jako znak wrażliwej duszy. Kontekst pozwala nazwać chorobę Wokulskiego: kocha jak bohater literacki, a Prus w realistycznej powieści sprawdza, co z takim uczuciem robi rzeczywistość.