Miasto – przestrzeń przyjazna czy wroga człowiekowi? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Tezę o tym, że miasto w Lalce jest przestrzenią ambiwalentną - dla jednych szansą, dla innych bez wyjścia - a o jego charakterze decydują ludzie i podziały społeczne, nie same mury.
• Co najmniej trzy konkretne przestrzenie omówione pod tezę: Powiśle widziane oczami Wokulskiego, Krakowskie Przedmieście i Aleje jako świat sklepu i arystokracji oraz Paryż jako miasto zaplanowane i celowe.
• Kontekst literacki lub historyczny oraz wniosek odpowiadający wprost na pytanie z tematu: miasto jest takie, jakim czyni je społeczeństwo.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Spacer po Powiślu: Wokulski schodzi nad Wisłę i widzi rudery, śmietniska, nędzarzy śpiących pod murami, chore dzieci i ludzi bez pracy, którzy nie mają siły, by się podnieść. Myśli o tym, że miasto marnuje ogromny kapitał ludzki, i czuje bezsilność wobec skali nędzy. Miasto wrogie najsłabszym, przestrzeń jako oskarżenie społeczeństwa.
• Pomoc jednostkom: z Powiśla i okolic Wokulski wyciąga kilka osób - furmanowi Wysockiemu kupuje konia i daje pracę, prostytutce Mariannie opłaca pobyt u magdalenek i naukę szycia, Węgiełka z Zasławia sprowadza do Warszawy. Miasto może stać się przyjazne, ale tylko gdy pojawi się człowiek gotowy interweniować - Prus pokazuje, że to za mało.
• Krakowskie Przedmieście i sklep: sklep Wokulskiego z wystawą układaną przez Rzeckiego, nowy, większy lokal, ruch klientów i subiektów - miasto jako przestrzeń handlu, pracy i awansu. To tu Wokulski z subiekta stał się właścicielem, ale to tu też arystokraci traktują go jak sprzedawcę.
• Świat arystokracji: Aleje Ujazdowskie, Łazienki, kościół w czasie kwesty wielkanocnej, teatr, wyścigi - przestrzenie eleganckie i piękne, w których Wokulski szuka Izabeli. Miasto przyjazne uprzywilejowanym, ale dla kupca pełne upokorzeń: nawet w najpiękniejszych miejscach pozostaje intruzem.
• Paryż: Wokulski ogląda miasto z zachwytem - szerokie bulwary, zaplanowane dzielnice, ruch i porządek; studiując plan, dochodzi do wniosku, że mimo pozornego chaosu miasto ma logikę i powstało celowo, z pracy pokoleń, a nie przypadkiem jak Warszawa. Tu spotyka Geista i czuje, że mógłby żyć dla nauki. Miasto przyjazne jako przeciwwaga dla Warszawy.
• Zasławek jako kontrast (opcjonalnie): wieś prezesowej Zasławskiej, gdzie Wokulski odpoczywa, spaceruje z Izabelą i ogląda ruiny zamku z kamieniem, na którym kazał wyryć wiersz Mickiewicza. Przestrzeń poza miastem, w której na chwilę wszystko wydaje się możliwe - tym mocniej widać, co miasto bohaterowi odbiera.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Zbrodnia i kara, Fiodor Dostojewski

   Petersburg Raskolnikowa to duszne, upalne miasto ciasnych klitek, szynków i brudnych podwórzy, w którym bohater snuje swoją teorię i dojrzewa do zbrodni; miasto potęguje jego gorączkę i izolację. Jak Powiśle w Lalce, przestrzeń jest tu wroga i degradująca, ale Dostojewski idzie dalej: miasto działa na psychikę i staje się wspólnikiem zbrodni, gdy u Prusa jest przede wszystkim oskarżeniem społecznym.

2. Kontekst historyczny

   Urbanizacja i rewolucja przemysłowa w XIX wieku (rozrost Warszawy po 1864 roku, dzielnice nędzy)

   W drugiej połowie XIX wieku ludność Warszawy gwałtownie rosła, do miasta napływali chłopi po uwłaszczeniu, a brak planowania tworzył dzielnice nędzy obok eleganckiego śródmieścia. Powiśle z Lalki to dokumentalny obraz tego procesu; kontekst pozwala pokazać, że wrogość miasta wobec najsłabszych była skutkiem konkretnych przemian, które Prus opisywał także jako publicysta.

3. Kontekst literacki

   Ziemia obiecana, Władysław Reymont

   Łódź w powieści Reymonta to miasto-fabryka, które wysysa siły robotników i deprawuje fabrykantów: Karol Borowiecki zdobywa fortunę, tracąc sumienie i miłość, a nędza robotników jest ceną cudzego bogactwa. Skrajna wersja miasta wrogiego człowiekowi - w zestawieniu z nią Warszawa Prusa okazuje się ambiwalentna: krzywdzi, ale zostawia miejsce dla Rzeckiego, Stawskiej i marzeń Wokulskiego.