Jaką rolę w relacjach międzyludzkich odgrywają majątek i pochodzenie? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Stanowisko, że w Lalce majątek i pochodzenie zastępują w relacjach uczucia i szacunek, a bariera urodzenia okazuje się silniejsza niż pieniądze i zasługi.
• Przykłady z kilku poziomów powieści: Wokulski wobec Izabeli i Łęckiego, małżeństwa jako transakcje (Starski, Krzeszowscy, baron Dalski), arystokracja korzystająca ze spółki Wokulskiego, a zarazem gardząca kupcem.
• Kontekst literacki lub społeczny oraz wniosek o tym, że relacje budowane na majątku i urodzeniu prowadzą do krzywdy i samotności, a Prus oskarża całe społeczeństwo, nie tylko arystokrację.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Wokulski i Izabela: kupiec, który zdobył majątek i uczy się manier salonu, pozostaje dla Izabeli człowiekiem gorszej kategorii - widzi jego czerwone, spracowane ręce i traktuje jego uczucie jako narzędzie do ratowania finansów rodziny. Pieniądze kupują mu wstęp, ale nie zmieniają jego miejsca w hierarchii urodzenia.
• Tomasz Łęcki: zbankrutowany arystokrata, który stracił majątek i sprzedaje kamienicę, ale zachowuje poczucie wyższości - o Wokulskim mówi protekcjonalnie, korzysta z jego pieniędzy i ma mu za złe, że kamienica poszła za mało. Pochodzenie bez majątku wciąż daje prawo do pogardy.
• Kamienica i srebra: Wokulski przez podstawionego Szlangbauma kupuje na licytacji kamienicę Łęckich za dziewięćdziesiąt tysięcy rubli, więcej niż jest warta, wykupuje ich weksle i rodowe srebra. Gest miłości odczytany jako interes - w świecie, gdzie wszystko ma cenę, nawet dar staje się transakcją.
• Małżeństwa jako transakcje: Starski, utracjusz bez majątku, szuka bogatej żony i flirtuje z Izabelą oraz z narzeczoną barona Dalskiego, Eweliną Janocką; stary i bogaty baron Dalski kupuje sobie młodą żonę; baronowa Krzeszowska pieniędzmi trzyma w ryzach zadłużonego męża; Izabela czeka na partię godną jej nazwiska. Miłość znika, zostaje rachunek.
• Arystokracja a spółka: książę, hrabina Karolowa i inni chętnie wkładają pieniądze w spółkę Wokulskiego do handlu ze Wschodem i biorą wysokie zyski, a jednocześnie mówią o nim jak o parweniuszu i plotkują o jego pochodzeniu. Relacja czysto interesowna udająca uznanie.
• Ludzie poza regułą (opcjonalnie): prezesowa Zasławska ceni Wokulskiego i wspomina miłość do jego stryja, której nie pozwolono jej spełnić; Ochocki nie dba o pozycję; Rzecki i Stawska cenią ludzi za charakter. Prus pokazuje, że inna hierarchia jest możliwa, ale przegrywa z porządkiem majątku i herbu.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Kordian, Juliusz Słowacki

   W podróży po europejskich miastach Kordian przekonuje się, że bogactwo daje niemal wszystko: sławę, władzę i miłość; sam zostaje porzucony przez Wiolettę, gdy wyznaje jej, że przegrał majątek w karty. Zestaw to z Wokulskim, któremu pieniądze nie kupiły ani awansu, ani uczucia Izabeli.

2. Kontekst literacki

   Pan Tadeusz, Adam Mickiewicz

   Stolnik Horeszko przyjmuje Jacka Soplicę w domu i korzysta z jego wpływów wśród szlachty, ale gdy ten liczy na rękę Ewy, podaje mu czarną polewkę - Soplica jest zbyt ubogi i za mało urodzony. Odrzucenie prowadzi do zabójstwa Stolnika i tragedii dwóch rodów. Ten sam mechanizm co w Lalce: pochodzenie ważniejsze niż człowiek, a skutkiem krzywda na pokolenia.

3. Kontekst literacki

   Skąpiec, Molier

   Harpagon podporządkowuje pieniądzom wszystkie relacje w rodzinie: chce wydać córkę Elizę za starego Anzelma, bo ten nie żąda posagu, sam zamierza poślubić Mariannę, ukochaną syna, a po utracie szkatułki rozpacza bardziej niż nad losem dzieci. Komedia z XVII wieku pokazuje, że rachunek majątkowy w relacjach to problem uniwersalny; u Prusa ten sam mechanizm przestaje być śmieszny.

4. Kontekst społeczny

   Przemiany kapitalistyczne w Królestwie Polskim po 1864 roku (upadek ziemiaństwa, awans mieszczaństwa, kwestia żydowska)

   Po uwłaszczeniu chłopów wiele rodzin arystokratycznych traciło majątki, a kapitał przechodził w ręce kupców i przemysłowców, w dużej części żydowskich - stąd w Lalce bankrutujący Łęcki, bogaty Wokulski i Szlangbaumowie przejmujący sklep. Kontekst wyjaśnia, dlaczego pochodzenie broni się tak zaciekle: to ostatni kapitał, którego nie można kupić.