Motyw winy i kary. Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Tezę: u Dostojewskiego najsurowszą karą nie jest wyrok, lecz to, co wina robi z psychiką i relacjami człowieka, a kara przyjęta dobrowolnie otwiera drogę do odrodzenia.
• Teorię Raskolnikowa jako źródło winy, zabójstwo lichwiarki i Lizawiety jako jej test oraz co najmniej trzy przejawy kary wewnętrznej - chorobę, izolację od bliskich, grę z Porfirym - zakończone wyznaniem winy Soni i katorgą.
• Kontekst literacki lub biblijny z innym modelem kary oraz wniosek o tym, że sumienia nie da się oszukać, a kara wewnętrzna jest surowsza od zewnętrznej.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Teoria i jej sprawdzian: Raskolnikow w artykule dzieli ludzi na zwykłych i niezwykłych, którym wolno przekroczyć prawo, i zabija toporem lichwiarkę Alonę Iwanowną, by sprawdzić, do której grupy należy; przypadkowo zabija też jej siostrę Lizawietę. Wina rodzi się w pysze rozumu, nie w nędzy - łup ukrywa pod kamieniem i nigdy go nie użyje.
• Kara wewnętrzna od pierwszej chwili: po zbrodni Raskolnikow popada w gorączkę, mdleje w komisariacie na wzmiankę o morderstwie, wraca na miejsce zbrodni i dzwoni do drzwi, by przeżyć to jeszcze raz, odpycha matkę, siostrę Dunię i Razumichina. Wina odcina od ludzi, zanim ktokolwiek go podejrzewa.
• Sen o powtórzonej zbrodni: Raskolnikow śni, że znów uderza lichwiarkę toporem, a ona nie umiera, tylko śmieje się z niego bezgłośnie, podczas gdy z korytarza patrzą ludzie. Sumienie karze obrazem, którego nie da się zabić - kara zamknięta w psychice.
• Gra z Porfirym: śledczy Porfiry Pietrowicz nie ma dowodów, więc prowadzi z Raskolnikowem psychologiczne rozmowy o jego artykule, prowokuje i czeka, aż bohater sam się zdradzi; w końcu mówi mu wprost, że wie, i radzi przyznać się dobrowolnie. Kara zewnętrzna okazuje się słabsza od wewnętrznej - to nie Porfiry łamie Raskolnikowa, lecz on sam.
• Sonia i wyznanie: Raskolnikow przyznaje się do zbrodni Soni, a ona każe mu pójść na rozstaje, ucałować ziemię i wyznać winę ludziom; na placu Siennym klęka i całuje ziemię, a potem idzie do komisariatu. Wcześniej fałszywie przyznał się malarz Mikołka, co dawało bohaterowi szansę ucieczki - odrzuca ją. Kara przyjęta dobrowolnie jako pierwszy krok do odkupienia.
• Świdrygajłow i epilog (opcjonalnie): Świdrygajłow, na którym ciążą podejrzenia o śmierć żony i krzywdę dziecka, nigdy nie został ukarany przez sąd, a jednak po odrzuceniu przez Dunię popełnia samobójstwo - kara bez skruchy. Raskolnikow na katordze, gdzie towarzyszy mu Sonia, po długim oporze doświadcza przemiany i bierze do rąk Ewangelię - kara ze skruchą prowadzi do odrodzenia.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst mitologicznyPolecany

   Mit o Syzyfie

   Syzyf roznosi zasłyszane na Olimpie plotki, wyjawia sekret Zeusa, dwukrotnie oszukuje Tanatosa, aż dosięga go kara: musi wtaczać na górę głaz, który zawsze wyślizguje mu się z rąk. Zestaw tę symboliczną, beznadziejną karę z psychicznym cierpieniem Raskolnikowa.

2. Kontekst literacki

   Makbet, William Shakespeare

   Makbet zabija króla Dunkana i od tej chwili nie zna spokoju: widzi ducha Banka, nie może spać, a Lady Makbet w somnambulicznym śnie zmywa z rąk krew i popełnia samobójstwo. Ten sam mechanizm co u Dostojewskiego - zbrodnia sama wymierza karę przez sumienie i rozpad osobowości - ale u Szekspira nie ma drogi powrotu: kara niszczy sprawcę do końca, u Dostojewskiego może go ocalić.

3. Kontekst biblijny

   Księga Rodzaju: historia Kaina

   Kain zabija brata z zawiści, a Bóg nie skazuje go na śmierć, lecz na wygnanie i tułaczkę, znacząc go piętnem, które chroni go przed zemstą. Archetyp winy, która odcina od wspólnoty, i kary, która jest zarazem ochroną - Raskolnikow, błądzący po Petersburgu i odpychający bliskich, powtarza los Kaina, ale Dostojewski dodaje to, czego u Kaina nie ma: skruchę i powrót.

4. Kontekst literacki

   Dziady cz. II, Adam Mickiewicz

   W ludowym obrzędzie duchy odbywają kary dopasowane do win: Widmo złego pana, który odmawiał chleba głodnym, jest szarpane przez ptaki i nie może dostać się ani do nieba, ani do piekła. Kara zewnętrzna, wieczna i nieodwołalna, wymierzana zza grobu - kontrast z Dostojewskim, u którego kara rozgrywa się za życia, w sumieniu, i zostawia miejsce na odkupienie.