Co może determinować ludzkie postępowanie? Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Komisja chce usłyszeć

• Odpowiedź na pytanie, jakie czynniki kształtują ludzkie postępowanie i który z nich ma w powieści ostatnie słowo.
• Co najmniej dwa-trzy przykłady ze Zbrodni i kary: teoria i nędza Raskolnikowa, wybór Soni, ewentualnie Swidrygajłow lub Marmieładow, każdy z nazwaną determinantą.
• Kontekst pokazujący inny przypadek zdeterminowanego bohatera lub inną koncepcję wolności, a na koniec wniosek o tym, czy człowiek może się determinantom przeciwstawić.

Z lektury bazowej wykorzystaj

• Teoria Raskolnikowa: w artykule o zbrodni dzieli ludzi na zwykłych i niezwykłych, którym wolno przekroczyć prawo dla wyższego celu. Idea jako determinanta - zbrodnia ma być testem, czy bohater należy do wybranych.
• Nędza bohatera: ciasny pokoik jak trumna, długi, przerwane studia, list matki o Duni gotowej wyjść za Łużyna dla brata. Presja zewnętrzna, która popycha do czynu, ale nie tłumaczy go do końca, bo Raskolnikow nie korzysta z zabranych pieniędzy.
• Przypadek: bohater słyszy w knajpie rozmowę studenta z oficerem o tym, że zabicie lichwiarki byłoby korzystne dla ludzkości, a potem przypadkiem dowiaduje się, kiedy Alona Iwanowna będzie sama. Zbieg okoliczności jako czynnik, który przechyla szalę.
• Sen o zakatowanej szkapie: przed zbrodnią Raskolnikow śni o chłopie Mikołce zabijającym konia i o sobie jako dziecku broniącym zwierzęcia. Dowód, że w bohaterze tkwi współczucie, które teoria musi zagłuszyć.
• Rozpad po zbrodni: gorączka, omdlenie w komisariacie, zerwanie z matką i siostrą, gra z sędzią śledczym Porfirym Pietrowiczem. Sumienie jako czynnik, którego nie da się wyłączyć - kara przychodzi z wnętrza, zanim zapadnie wyrok.
• Sonia i Swidrygajłow (opcjonalnie): Sonia w tej samej nędzy wybiera ofiarę z siebie, bo determinuje ją wiara i miłość; Swidrygajłow, człowiek bez sumienia i bez wiary, kończy samobójstwem. Dwie skrajne odpowiedzi na pytanie, co kieruje człowiekiem.

Konteksty do wyboru

Polecenie wymaga co najmniej jednego kontekstu. Wybierz jeden, ale omów go w związku z tezą, a nie jako osobną opowieść.

1. Kontekst literackiPolecany

   Lalka, Bolesław Prus

   Wokulskim, człowiekiem trzeźwym i przedsiębiorczym, kieruje miłość do Izabeli Łęckiej: dla niej zdobywa majątek, wchodzi do salonów i traci rozum. Kontrast z Raskolnikowem: tam determinuje idea, tu uczucie, ale w obu wypadkach bohater przegrywa, gdy pozwala jednemu czynnikowi przesłonić resztę życia.

2. Kontekst literacki

   Makbet, William Szekspir

   Makbeta determinują ambicja, przepowiednia wiedźm i namowy Lady Makbet; po zabójstwie Dunkana, tak jak Raskolnikowa, niszczą go halucynacje i lęk. Podobieństwo mechanizmu: czynniki zewnętrzne uruchamiają zbrodnię, ale to sumienie wymierza karę.

3. Kontekst filozoficzny

   Egzystencjalizm (Jean-Paul Sartre: człowiek skazany na wolność)

   Dla egzystencjalistów nie ma determinant, które zwalniałyby z odpowiedzialności: człowiek sam wybiera i sam odpowiada. Zestaw to z Raskolnikowem, który próbuje zrzucić winę na teorię i okoliczności, a mimo to sumienie każe mu odpowiadać jak człowiekowi wolnemu.