Co może determinować ludzkie postępowanie? Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Jak podejść do tego pytania

Pytanie jest otwarte i szerokie: chodzi o czynniki kierujące ludzkim działaniem - idee, biedę, emocje, sumienie, wiarę. Zbrodnia i kara pozwala pokazać ich splot: Raskolnikow zabija nie z jednego powodu, lecz pod wpływem teorii, nędzy i ambicji. Pułapka to wskazanie tylko jednej motywacji - siła powieści polega na tym, że Dostojewski pokazuje, jak fałszywa idea potrafi zagłuszyć moralność, ale nie sumienie.

Lektura i konteksty

Z lektury wykorzystaj: teorię Raskolnikowa o jednostkach wybitnych, którym wolno przekroczyć prawo dla wyższych celów; jego skrajną biedę i sytuację rodziny jako tło decyzji; wewnętrzny rozpad po zbrodni - dowód, że sumienia nie da się oszukać; wreszcie Sonię, którą do upokarzających wyborów pcha nędza, a do dobra - wiara i miłość. Jako kontekst wybierz Makbeta: bohatera determinują ambicja, przepowiednia i namowy żony, a po zbrodni - tak jak Raskolnikowa - niszczy go własna psychika.

Proponowany plan wypowiedzi

1. 1Teza: ludzkie postępowanie determinują zarówno czynniki zewnętrzne (bieda, środowisko), jak i wewnętrzne (idee, ambicje), ale ostatecznej oceny czynów dokonuje sumienie.
2. 2Teoria Raskolnikowa jako intelektualne uzasadnienie zbrodni - idea determinująca działanie.
3. 3Nędza i sytuacja rodziny jako presja zewnętrzna; kontrast z Sonią, którą wiara prowadzi ku dobru.
4. 4Rozpad psychiczny bohatera po zbrodni: sumienie jako siła, której nie da się wyłączyć.
5. 5Kontekst z Makbeta: ambicja i wpływ innych jako motory zbrodni oraz analogiczna kara wewnętrzna - wniosek o uniwersalności tych mechanizmów.